| Dane | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Stepan Andrijowycz Bandera |
| Data urodzenia | 1 stycznia 1909 |
| Miejsce urodzenia | Uhrynowie Starym |
| Data śmierci | 15 października 1959 |
| Miejsce śmierci | Monachium |
| Zawód / rola | Ukraiński polityk, działacz nacjonalistyczny |
| Frakcja | OUN-B (przewodniczący od 4 IV 1941) |
| Najważniejsze fakty | Przywódca OUN-B; oskarżany o organizowanie działań terrorystycznych; odpowiedzialność OUN-B za zbrodnie na ludności polskiej (1943–1945) |
Stepan Bandera zyskał rozgłos jako kierownik i ideolog części ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego. W latach 30. i 40. XX wieku jego działalność obejmowała zarówno pracę organizacyjną w OUN, jak i akcje terrorystyczne; frakcja OUN-B, którą współtworzył i prowadził, była wiązana z masowymi zbrodniami przeciw polskiej ludności cywilnej w latach 1943–1945.
Życie prywatne i rodzina
Urodził się w rodzinie greckokatolickiego proboszcza Andrija Bandery i Myrosławy z domu Głodzińskiej. Był drugim z dzieci; miał siostrę Martę oraz młodsze rodzeństwo: Ołeksandra, Wołodymyrę, Wasyla, Oksanę, Bohdana i Myrosławę (zmarłą w niemowlęctwie).
W czasie II wojny światowej członkowie rodziny Bandery padali ofiarą represji. Ojciec został aresztowany 22 maja 1941 i zamordowany przez NKWD w Kijowie 10 lipca 1941. Siostry Mariya-Marta i Oksana zostały deportowane do Kraju Krasnojarskiego i zwolnione w 1960 roku bez prawa powrotu na Ukrainę. Bracia Wasyl i Ołeksandr, aresztowani przez Gestapo w 1941, zginęli w 1942 roku w obozie koncentracyjnym w Auschwitz.
Dzieciństwo, nauka i młodość
Wczesne lata edukacji Bandery zakłóciła I wojna światowa; uczył się w domu wraz z rodzeństwem. W 1919 roku rozpoczął naukę w gimnazjum w Stryju. W 1922 roku wstąpił do skautowego ruchu Płast, a tego samego roku zmarła jego matka na gruźlicę. Gimnazjum ukończył w 1927 roku.
Po gimnazjum planował studia w Poděbradach, lecz polskie władze nie wydały mu paszportu. W 1928 roku zapisał się na Wydział Rolniczo-Lasowy Politechniki Lwowskiej; studia kontynuował w Dublanach. Po ośmiu semestrach uzyskał absolutorium, ale nie obronił dyplomu z powodu zaangażowania w działalność podziemną. Wspomnienia współpracowników wskazują na różne oblicza jego charakteru wobec zwolenników i przeciwników ideowych.
Rozpoczęcie działalności politycznej i przemoc
W 1927 roku Bandera wstąpił do Ukraińskiej Organizacji Wojskowej. Od końca lat 20. był aktywny w strukturach Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, najpierw w dziale wywiadu i propagandy, później jako szef kolportażu i referent propagandy. W 1928 roku po raz pierwszy został aresztowany wraz z ojcem za rozpowszechnianie ulotek UWO.
W 1933 roku objął kierownictwo Egzekutywy Krajowej OUN. Pod jego wpływem organizacja nasiliła działania terrorystyczne; Bandera był inicjatorem 11 zamachów terrorystycznych i w niektórych uczestniczył osobiście. Ofiarami ataków padali także Ukraińcy i Polacy dążący do porozumienia, m.in. Tadeusz Hołówko i Iwan Babij.
„Ciemny naród. Ni czytaty, ni pisaty.”
Procesy, kary i okres więzienny
Za zorganizowanie zamachu na ministra Bronisława Pierackiego Sąd Okręgowy w Warszawie 13 stycznia 1936 roku skazał Bandera na karę śmierci, którą na mocy amnestii zamieniono na karę dożywotniego pozbawienia wolności oraz utratę praw publicznych i honorowych. Karę odbywał w więzieniach na Świętym Krzyżu i we Wronkach. Z powodu postawy na procesie zyskał popularność wśród części młodych Ukraińców.
W maju 1936 roku przed sądem we Lwowie toczył się proces 23 działaczy OUN, w tym Bandery. Po otrzymaniu informacji o planowanej akcji odbicia go z więzienia wronieckiego władze przewiozły go do innych więzień, m.in. do Brześcia i Siedlec. W 1938 roku sądy polskie skazały osoby podejrzane o próbę uprowadzenia Bandery z Wronek.
Kontrowersje, zbrodnie i upamiętnienie
Frakcja OUN kierowana przez Banderę — nazywana później banderowcami — ponosi odpowiedzialność za zorganizowane w latach 1943–1945 działania przeciw polskiej ludności cywilnej na Wołyniu oraz w województwach lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim. W wyniku tych akcji ofiarą padło około 100 000 osób.
W styczniu 2010 roku Bandera został pośmiertnie odznaczony tytułem Bohatera Ukrainy. Trzy miesiące później to odznaczenie uchylono przez sąd administracyjny z przyczyn formalno-prawnych.
