Kraków

Dół

Szlak nowożytnych krakowskich drukarni

Kraków

  • Wprowadzenie : Nowożytne krakowskie drukarnie

    Autor: Leszek Sibila

    Kraków – kolebka książki polskiej, z wielowiekowymi tradycjami drukarsko-introligatorskimi, na trwałe wpisał się przez arcydzieła tego kunsztu do dziejów naszego kraju. Historia drukarstwa na ziemiach polskich rozpoczęła się wraz z przybyciem do Krakowa Kaspra Straube w 1473 roku, który w dawnej stolicy Polski wytłoczył kalendarz na rok następny (przynajmniej z jego osoba jest on utożsamiany).  Pod koniec XV stulecia Szwajpolt Fiol otworzył w Krakowie pierwszą na świecie drukarnię z czcionkami cyrylickimi.

    Wprowadzenie : Nowożytne krakowskie drukarnie

    Autor: Leszek Sibila

    Kraków – kolebka książki polskiej, z wielowiekowymi tradycjami drukarsko-introligatorskimi, na trwałe wpisał się przez arcydzieła tego kunsztu do dziejów naszego kraju. Historia drukarstwa na ziemiach polskich rozpoczęła się wraz z przybyciem do Krakowa Kaspra Straube w 1473 roku, który w dawnej stolicy Polski wytłoczył kalendarz na rok następny (przynajmniej z jego osoba jest on utożsamiany).  Pod koniec XV stulecia Szwajpolt Fiol otworzył w Krakowie pierwszą na świecie drukarnię z czcionkami cyrylickimi.

    Wiek XVI, zwany w Polsce „złotym wiekiem” oraz XVII w., przynoszą rozwój drukarstwa oraz introligatorstwa, podnosząc je do wyżyn prawdziwej sztuki. Rozpoczynają działalność oficyny m.in.: Jana Hallera, Florian Unglera, Hieronima Wietora, Schaffenbergerów, Łazarza Andrysowicza, Macieja Wierzbięty, Drukarnia Piotrkowczyków i wiele innych.

    W 1506 r. wydrukowano w tekście tzw. Statutów Łaskiego, pierwszej kodyfikacji prawa polskiego, znalazł się tekst pieśni Bogurodzica. Pierwszą, w całości wydrukowaną w języku polskim książką, w oficynie Floriana Unglera była  Raj Duszny Biernata z Lublina w 1513 r. W Krakowie wydano w 1661 r. pierwszą w języku polskim gazetę, „Merkuriusza Polskiego Ordynaryjnego”.

    Okres rozbiorów przyniósł dla zubożonego i podupadłego Krakowa wiele niepomyślnych zmian, dotykających również rzemiosła, a w tym drukarstwa i introligatorstwa.

    Dopiero na przełomie lat 70/80. XIX wieku następuje w Krakowie powolne ożywienie ruchu drukarskiego. Przyniosła je autonomia galicyjska, która między innymi spowodowała ożywienie naukowe i kulturalne w mieście.

    Na przełomie XIX/XX wieku Kraków stał się głównym ośrodkiem życia kulturalnego ziem polskich. Wraz z rozwojem nauk humanistycznych, historycznych i przyrodniczych nastąpił również rozwój sztuk plastycznych. Dzięki temu nastąpiło odrodzenie szaty graficznej książki. Olbrzymią zasługę miał w tym Stanisław Wyspiański a także Karol Frycz, Piotr Stachiewicz, Jan Bukowski, Juliusz Kossak, Józef Mehoffer, Włodzimierz Tetmajer, Stanisław Fabijański, Antoni Procajłowicz, Henryk Uziembło, Karol Homolacs i inni.

  • Drukarnia Akademii Krakowskiej, obecnie Uniwersytetu Jagiellońskiego

    Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego to najstarsza oficyna wydawnicza w Polsce. Powstała na bazie drukarni krakowskiej – tłoczni Piotrkowczyków. Prowadził ją przybyły do Krakowa w 1574 r. Andrzej Piotrkowczyk Starszy (zm. 1620 r.), w warsztacie, ulokowanym przy ul. Stolarskiej na terenie należącym do kościoła św. Trójcy.

    Drukarnia Akademii Krakowskiej, obecnie Uniwersytetu Jagiellońskiego

    Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego to najstarsza oficyna wydawnicza w Polsce. Powstała na bazie drukarni krakowskiej – tłoczni Piotrkowczyków. Prowadził ją przybyły do Krakowa w 1574 r. Andrzej Piotrkowczyk Starszy (zm. 1620 r.), w warsztacie, ulokowanym przy ul. Stolarskiej na terenie należącym do kościoła św. Trójcy. Jednymi z najważniejszych i stałych jego klientów byli ks. Piotr Skarga i ks. Jakub Wujek. Prawdziwym bestsellerem oficyny były wydane w 1585 r. Żywoty Świętych Piotra Skargi oraz wydany w 1593 r. przekład ks. Wujka Nowego Testamentu oparty na tekstach z Wulgaty.

    Po śmierci ojca drukarnią zarządzał syn, również Andrzej zw. Młodszym (zm. 1645 r.). A po nim drukarnię prowadziła żona Anna a potem syn Stanisław Teodor, który w 1674 r. podarował rodzinny warsztat drukarski i należącą doń kamienicę „Pod wiewiórką” przy ulicy Floriańskiej 15 Collegium Maius. Dar ten zapoczątkował działalność uniwersyteckiej drukarni.  W 1734 r. drukarnia  została wzbogacona przez oficynę Cezarych, działającą w l. 1616-1731 a w 1758 r. drukarni Seminarium Biskupio-Akademickiego. W l. 1783 - 1784 działała ona pod nazwą Oficyna Szkoły Głównej Koronnej a w 1835 r. została przejęta przez senat uczelni uniwersyteckiej. W 1841 r. zmieniono nazwę na Drukarnię Uniwersytetu Jagiellońskiego i pod taką działała nieprzerwanie do 1939 r. W 1952 r. stała się samodzielną placówką pod szyldem Krakowskiej Drukarni Naukowej. Do nazwy Drukarnia Uniwersytetu jagiellońskiego wróciła w 1956 r. Drukarnia działa do dnia dzisiejszego na ul. Czapskich.

  • Drukarnia Jana Maya

    Założona w 1617 r. przez Marcina Horteryna przez dziesiątki lat zmieniała swych właścicieli. W 1795 r. nabył ją Jan May redaktor „Gazety Krakowskiej”, prowadzący także Gabinet do Czytania Otwartego oraz wspólnik oficyny Antoniego Ignacego Grebla. W 1792 r. zakupił po Stachowiczu drukarnie na ul. Floriańskiej 18.

    Drukarnia Jana Maya

    Założona w 1617 r. przez Marcina Horteryna przez dziesiątki lat zmieniała swych właścicieli. W 1795 r. nabył ją Jan May redaktor „Gazety Krakowskiej”, prowadzący także Gabinet do Czytania Otwartego oraz wspólnik oficyny Antoniego Ignacego Grebla. W 1792 r. zakupił po Stachowiczu drukarnie na ul. Floriańskiej 18. W czasie insurekcji kościuszkowskiej kierował w sztabie propagandą drukując zarządzenia władz powstańczych, druki patriotyczne oraz „Gazetę Krakowską”. Po jego śmierci w 1832 r. nabył ja Daniel Edward Friedlein. Pierwszy w Krakowie w swojej drukarni wprowadził żelazne prasy systemu francuskiego. Prócz książek drukowano nuty, atlasy i albumy, m.in.: Pomniki historii i literatury polskiej, tom 1- 4 (1835). W niej w 1848 r. ukazał się pierwszy rocznik „Czasu”. W 1850 r. podczas wielkiego pożaru miasta drukarnia oraz księgarnia spłonęły. Oficyny ponownie nie uruchomiono.

  • Drukarnia Narodowa

    Została założona przez Franciszka Ksawerego Pobudkiewicza w 1861 r. jako „Drukarnia Narodowa Pobudkiewicza”. Swoją siedzibę miała m.in., na ulicach:  Brackiej 10, Szewskiej 2.

    Drukarnia Narodowa

    Została założona przez Franciszka Ksawerego Pobudkiewicza w 1861 r. jako „Drukarnia Narodowa Pobudkiewicza”. Swoją siedzibę miała m.in., na ulicach:  Brackiej 10, Szewskiej 2. W l. 1878-1883 dzierżawił ja Antoni Koziański. W 1895 r. odkupił oficynę Napoleon Telz, który przeniósł ją początkowo na ul. Św. Gertrudy 5 a 4 lata później na ul. Wiślną 9, a potem Wolską 19.  Przekształcił drukarnię w zakład produkcyjny z nowoczesnymi maszynami, zasilanymi prądem elektrycznym. W 1911 r. zburzono siedzibę firmy i wybudowano nową wg projektu T. Hoffmana. Cały czas poligrafia w Drukarni Narodowej utrzymana była na najwyższym poziomie. Drukowano tutaj, do 1915 r. „Ilustrowany Kurier Codzienny” oraz narodowe wydania dzieł Adama Mickiewicza oraz album Wita Stwosza. W okresie międzywojennym jako jedna pierwszych zastosowała nowe techniki: druk rotograwiurowy, wielobarwny i offset.  O stronę graficzną wydawnictw dbali wybitni artyści, tacy jak: J. Bukowski, Leon Wyczółkowski, Jacek Malczewski i inni. Obecnie drukarnia w likwidacji.

  • Drukarnia Braci Gieszkowskich

    Założona w 1825 r. przez braci Stanisława i Ignacego Gieszkowskich, w Rynku Głównym, od 1830 prowadził ją po śmierci brata, Stanisław. W 1837 r.  zakupił od Antoniego Zygmunta Helcela kolejną oficynę. Obie drukarnie umieścił w nowym domu przy ul. Grodzkiej 55.

    Drukarnia Braci Gieszkowskich

    Założona w 1825 r. przez braci Stanisława i Ignacego Gieszkowskich, w Rynku Głównym, od 1830 prowadził ją po śmierci brata, Stanisław. W 1837 r.  zakupił od Antoniego Zygmunta Helcela kolejną oficynę. Obie drukarnie umieścił w nowym domu przy ul. Grodzkiej 55. Wprowadził wiele udoskonaleń, m.in.: prasę do gładzenia druków (satynówkę), maszynę „pośpieszną” oraz interlinie. W oficynie tej drukowano w l. 1831-1848 „Gazetę Krakowską”. Była to jedna z najnowocześniejszych drukarni w ówczesnym Krakowie. W 1856 r. zakupił ją Karol Budweiser, który ok. 1870 r. przeniósł drukarnie do Lwowa.

  • Drukarnia „Czasu”

    Założono ją w1849 r. jako spółkę akcyjną. W roku następnym przeszła na własność hr. Adama Potockiego. W 1853 r. sprzedał ją bankierowi Wincentemu Marcinowi Kirchmayerowi, który zakład unowocześnił i rozbudował. Siedzibą drukarni był pałac Krzysztofory.

    Drukarnia „Czasu”

    Założono ją w 1849 r. jako spółkę akcyjną. W roku następnym przeszła na własność hr. Adama Potockiego. W 1853 r. sprzedał ją bankierowi Wincentemu Marcinowi Kirchmayerowi, który zakład unowocześnił i rozbudował. Siedzibą drukarni był pałac Krzysztofory. W 1855 r. rozpoczęto druk miesięcznika naukowo-literackiego „Czas – Dodatek Miesięczny”. Po bankructwie Kirchmayera drukarnię kupił w 1872 r. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

    Od 1873 r. drukarnia Czasu egzystowała pod firmą Leona Paszkowskiego w budynku przy ul. św. Tomasza 22. W 1880 r. stała się własnością hr. Artura Potockiego, jego spadkobierców i Franciszka Ksawerego Kulczyckiego. Drukowano wówczas dzieła m.in.: Michała Bobrzyńskiego, Józefa Szujskiego i Pawła Popiela. W czasie pierwszej wojny światowej została częściowo zlikwidowana. Zlikwidowana całkowicie w 1955 r.

  • Drukarnia W. L. Anczyca i Sp.

    W 1870 Ludwik Gumplowicz założył przy ul. Starowiślnej 76 drukarnie „Kraju”, którą pięć lat później nabyli: pisarz i wydawca Władysław Ludwik Anczyc oraz warszawscy księgarze Adolf Gebethner i August Robert Wolff. W 1871 r. oficyna została przeniesiona na ul. Kanoniczą 9, gdzie działała do 1900 r. kiedy to przeniesiono ją do nowej siedziby przy ul. Zwierzynieckiej 2.

    Drukarnia W. L. Anczyca i Sp.

    W 1870 Ludwik Gumplowicz założył przy ul. Starowiślnej 76 drukarnie „Kraju”, którą pięć lat później nabyli: pisarz i wydawca Władysław Ludwik Anczyc oraz warszawscy księgarze Adolf Gebethner i August Robert Wolff. W 1871 r. oficyna została przeniesiona na ul. Kanoniczą 9, gdzie działała do 1900 r. kiedy to przeniesiono ją do nowej siedziby przy ul. Zwierzynieckiej 2. Od 1885 r. firmą kierował Wacław Zygmunt Anczyc. Drukarnia zdobyła europejską sławę swymi wydawnictwami, pięknym krojem czcionek, dobrym papierem, starannym tłoczeniem, staranna korektą i artystyczna oprawą, wykonywana m.in. przez Zakład Introligatorski mistrza Roberta Jahody. Oficyna Anczyca w większości wykonywała druki dla wydawnictw Gebethnera i Wolfa, Mortkowicza i Arctów z Warszawy a także Ossolineum i Altenberga we Lwowie. Pod koniec XIX w. zatrudnionych było 90 pracowników.  Drukarnia należała do jednej z najnowocześniejszych w kraju i Europie. W 1950 r. zakład upaństwowiono jako Drukarnię Wydawniczą. Od 2010 r. drukarnia została sprzedana prywatnemu inwestorowi.

  • Drukarnia Związkowa

    Założona w 1880 r. głównie staraniem Andrzeja Szyjewskiego. Akcjonariuszami byli towarzysze sztuki drukarskiej. Była to druga w Galicji, po lwowskiej drukarska oficyna spółdzielcza.

    Drukarnia Związkowa

    Założona w 1880 r. głównie staraniem Andrzeja Szyjewskiego. Akcjonariuszami byli towarzysze sztuki drukarskiej. Była to druga w Galicji, po lwowskiej drukarska oficyna spółdzielcza. Początkowo mieściła się przy ul. św. Jana 13. Drukowano tutaj , m.in.: czasopismo „Reforma” a także odbito Klejnoty miasta Krakowa autorstwa Władysława Łuszczkiewicza. W l. 1906-7 wybudowano nową, secesyjna  siedzibę wg. projektu architekta Rajmunda Meusa przy ul. Mikołajskiej 13. W drukarni wykonywano  głównie: afisze, druki okolicznościowe i ulotne, programy teatralne, kalendarze, literaturę popularnonaukową. Na początku XXI w. przestała istnieć. W zabytkowej kamienicy, po remoncie zakończonym w 2012 r., znajdują się biura i apartamenty.

  • Drukarnia Antoniego Koziańskiego/Koziańskich

    Została założona w 1881 r. przez Antoniego Koziańskiego, który w l. 1878-1883 dzierżawił Drukarnię Narodowa Franciszka Pobudkiewicza. Oficyna miała swoją siedzibę przy ul. Karmelickiej 16.

    Drukarnia Antoniego Koziańskiego/Koziańskich

    Została założona w 1881 r. przez Antoniego Koziańskiego, który w l. 1878-1883 dzierżawił Drukarnię Narodowa Franciszka Pobudkiewicza. Oficyna miała swoją siedzibę przy ul. Karmelickiej 16. Tłoczono w niej literaturę popularnonaukową, wydawnictwa albumowe, wydawnictwa dla jezuitów, druki kolejowe oraz w l. 1911-1913 miesięcznik literacki „Museion” W l. 1910-1917 drukowano w niej także „Ilustrowany Kuryer Codzienny”. W 130 r. oficyne przeniesiono do Warszawy.

  • Drukarnia Jagiellońska

    Powstała w 1900 r. Została założona przez dr Adama Doboszańskiego, głównie dla potrzeb druku dziennika „Nowa Reforma”.

    Drukarnia Jagiellońska

    Powstała w 1900 r. Została założona przez dr Adama Doboszańskiego, głównie dla potrzeb druku dziennika „Nowa Reforma”. Po założeniu zmieniono nazwę na Nową Drukarnie Jagiellońską a potem na Literacką. Jej kierownikiem był znakomity typograf Ludwik Karol Górski. Drukowano tutaj dzieła z zakresu literatury pięknej oraz czasopisma. Zlikwidowana została w 1929 r.

  • Drukarnia Władysława Teodorczuka

    Założona w 1903 r. przez Władysława Teodorczuka na potrzeby dziennika „Naprzód”. Tloczono wiele druków socjalistycznych oraz czasopism satyryczno-politycznych.

    Drukarnia Władysława Teodorczuka

    Założona w 1903 r. przez Władysława Teodorczuka na potrzeby dziennika „Naprzód”. Tloczono wiele druków socjalistycznych oraz czasopism satyryczno-politycznych. Kierownikiem artystycznych był Henryk Uziembło, dzięki czemu jej szata graficzna należała do najlepszych. Drukowano w niej i redagowano pierwsze polskie, fachowe czasopismo „Poradnik Graficzny”.  W 1906 r. nabył ja Aleksander Ripper. Kilka lat później powstała nowa spółka, która zmieniła nazwę  na Drukarnie Przemysłową. Upaństwowiona po drugiej wojnie światowej.

  • Drukarnia Ilustrowanego "Kuryera Codziennego”-Pałac Prasy.

    Założona w 1910 r. przez  Mariana Dąbrowskiego. Pierwsza redakcja mieściła się w Rynku Głównym, w Pałacu Spiskim. W okresie międzywojennym było to największy koncern prasowy w Polsce, w którym pracowało 1000 osób.

    Drukarnia Ilustrowanego "Kuryera Codziennego”-Pałac Prasy.

    Założona w 1910 r. przez  Mariana Dąbrowskiego. Pierwsza redakcja mieściła się w Rynku Głównym, w Pałacu Spiskim. W okresie międzywojennym było to największy koncern prasowy w Polsce, w którym pracowało 1000 osób. Prócz gazety codziennej „IKC” wydawał także tygodnik „Światowid”,  tygodnik sportowy „Raz, dwa, trzy” oraz czasopismo o profilu kryminalno-sądowym „Tajny detektyw”. W 1935 r.  założony został „As”, reklamowany na jako „wytworny tygodnik z wyższych sfer”. Koncern był ponadto właścicielem pism satyrycznych: krakowskiego „Wróble na Dachu” oraz warszawskiego „Expressu Humorystycznego. Siedziba koncernu znajdowała się na ul. Basztowej 18 skąd przeniosła się w 1927 r. do się do zakupionego Pałacu Prasy przy ul. Wielopole. W czasie drugiej wojny światowej w drukarni wyszedł "gadzinowy" „Krakauer Zeitung” (Goniec Krakowski). Została upaństwowiona jako Drukarnia Prasowa.