Artykuły

Turystyka literacka w Małopolsce

arrows

Autor: Agnieszka Pudełko

Artykuł pierwotnie ukazał się w czasopiśmie Turystyka Kulturowa (Nr 9/2014, s. 75-91).

 

Turystyka  kulturowa  to  dziedzina,  która  zyskuje  coraz  większą  popularność  pośród wymagających  odwiedzających.  Nie  wszystkim  wystarczają  standardowe  wycieczki pozwalające w przeciągu kilku godzin zobaczyć najbardziej charakterystyczne zabytki miasta. Wśród  organizatorów  turystyki  i  indywidualnych  przewodników  zauważyć  można  coraz większą specjalizację, odpowiadającą na potrzeby odbiorców. Stąd też wycieczki pozwalające zgłębić kulinarne tajniki regionu, dotrzeć do jego świętych miejsc, poznać ulubione zakątki znanych  pisarzy  i  aktorów,  zapoznać  się  z  barwnym  nocnym  życiem  miasta,  uczestniczyć w najciekawszych  wydarzeniach  kulturalnych.  Jedną  z  gałęzi  turystyki  kulturowej  jest turystyka  literacka,  która  z  roku  na  rok  przyciąga  coraz  większe  grono  zainteresowanych.

Idealną destynacją turystyczną związaną z tą tematyką jest Małopolska. To tutaj od wieków krzyżują  się  literackie  ścieżki,  tutaj  kształcą  się  kolejne  pokolenia  pisarzy  i  poetów,  tutaj organizowana jest największa ilość wydarzeń literackich, i wreszcie, tutaj znajduje się miasto, które  dołączyło  (jako  pierwsze  w  Europie  kontynentalnej)  do  sieci  Miast  Literatury UNESCO.

Elementami  zagospodarowania  turystyki  kulturowej  są  szlaki.  To  one  wskazują odwiedzającym najbardziej atrakcyjne miejsca, które warte są zobaczenia. Dzięki nim można, w  pewnym  stopniu,  kierować  ruchem  turystycznym  i  zachęcać  zwiedzających  do  wyjazdu w odleglejsze  zakątki  regionu.  Szlaki  kulturowe  definiowane  są  jako:  „wszystkie  szlaki tematyczne,  posiadające  jako  swój  punkt  ogniskujący  walor  kulturowy  lub  element dziedzictwa kulturowego, przy czym kluczową rolę odgrywają w nich atrakcje o charakterze kulturowym” [Mikos v. Rohrscheidt 2008a, s. 20].

Bez  wątpienia  Małopolska  posiada  ogromny  potencjał,  na  który  składa  się  zarówno niematerialne,  jak  i  materialne  dziedzictwo  dotyczące  literatury,  które  mogłoby  zostać wykorzystane  w  kreatywny  sposób.  W  niniejszym  artykule  przeanalizowane  zostaną przykładowe  elementy  składowe  trasy  wiodącej  przez  najciekawsze  miejsca  związane z literaturą,  usługi,  tóre  uzupełniałyby  ten  produkt,  a  także  sposoby  promocji.  Bogactwo literackich  miejsc  w  regionie  i  ilość  inspiracji,  jakie  można  czerpać  zarówno  z  biografii autorów,  jak  i  treści  ich  książek,  sprawia,  że  trudno  uchwycić  wszystkie  możliwe  miejsca i sposoby  wykorzystania  literackiego  potencjału.  Nie  ma  on  zatem  na  celu  stworzenia zamkniętego  kompendium  dotyczącego  turystyki  literackiej  w  Małopolsce,  a  jedynie potwierdzenie na podstawie istniejących miejsc i podejmowanych przez różnorakie instytucje działań, że region ze stolicą w Krakowie posiada ogromny literacki potencjał, który stara się wykorzystać  w  coraz  większym  stopniu.  Nie  chodzi  tutaj  tylko  o  liczbę  literatów mieszkających na stałe lub przebywających tutaj w ramach stypendiów twórczych, ale także miejsca  związane  z  pisarzami,  zarówno  bezpośrednio  przez  ich  życiorys,  jak  i  takie, które stały  się  inspiracją  dla  ich  dzieł,  a  także  wszelkie  wydarzenia  związane  z  literaturą, która wiąże się z tym obszarem.

Turystyka literacka jako część turystyki kulturowej

Turystyka  kulturowa  definiowana  jest  najczęściej  jako:  „te  wszystkie  grupowe  lub indywidualne  wyprawy  o  charakterze  turystycznym,  w  których  spotkanie  uczestników podróży z obiektami, wydarzeniami i innymi walorami kultury wysokiej lub popularnej albo powiększenie  ich  wiedzy  o  organizowanym  przez  człowieka  świecie  otaczającym  jest zasadniczą częścią programu podróży lub stanowi rozstrzygający argument dla indywidualnej decyzji  o  jej  podjęciu  lub  wzięciu  w  niej  udziału”  [Mikos  v.  Rohrscheidt  2008b,  s.  31].

Głównym powodem, dla którego turyści decydują się wziąć udział w tego typu wydarzeniach jest chęć poszerzenia swoich horyzontów, poznania nowych kultur, osobistego zetknięcia się z interesującymi  ich  zjawiskami.  W ramach  tak  zdefiniowanej  turystyki  kulturowej  można wyróżnić trzy jej rodzaje:

  • kultury  wysokiej  (dziedzictwa  kulturowego,  muzealną,  literacką,  eventową  kultury
  • wysokiej),
  • edukacyjną (podróże edukacyjne, tematyczne, językowe, seminaryjne),
  • powszechną  (miejska,  wiejska,  etniczna,  militarna,  obiektów  przemysłowych,  kulinarna,
  • religijna itp.) [Mikos v. Rohrscheidt 2008b, s. 52].

Należy zwrócić uwagę, że już sama definicja kultury wysokiej rodzi wiele problemów. Wśród teoretyków istnieją spory dotyczące linii demarkacyjnych dzielących kulturę elitarną od  popularnej.  Te  kontrowersje  przenoszą  się  również  na  inne  dziedziny,  w  których to rozróżnienie  istnieje,  toteż  nie  łatwo  jest  oddzielić  turystykę  kultury  wysokiej od popularnej. Podziały wewnątrz definicji turystyki kulturowej należałoby uznać za umowne i mające jedynie znaczenie porządkujące. Przykładowo: turystykę literacką możemy zaliczyć zarówno  do  turystyki  kultury  wysokiej  (jak  w  powyższej  definicji),  edukacyjnej (zorganizowane  wyjazdy  grup  szkolnych  śladami  autorów  lektur)  oraz  powszechnej (jeśli wiąże się np. z wyjazdami śladem popularnych książek –  Kod Leonarda Da Vinci Dana Browna czy bohaterów masowej wyobraźni jak Harry Potter).

Biorąc  pod  uwagę  szeroki  kontekst  i  wielość  dziedzin,  z  którymi  literatura  wchodzi w interakcje, turystykę literacką można zdefiniować jako: „wszystkie czynności towarzyszące czasowemu,  krótkotrwałemu  przemieszczaniu  się  osób  do  miejsc  docelowych  związanych z dziełami  literackimi  i  ich  twórcami,  poza  miejscem  stałego  zamieszkania  i  pracy  oraz pobytowi  w  tych  miejscach”  [Zmyślony  2001,  s.  22].  Za  takie  „czynności  towarzyszące” można uznać zarówno odwiedzanie miejsc, związanych z życiem i dorobkiem pisarzy, udział w festiwalach i wydarzeniach literackich, zakup książek i przedmiotów, a także korzystanie z usług  gastronomicznych  i  hotelarskich,  których  inspiracją  stała  się  twórczość  literacka.

A. Kowalczyk jako charakterystyczne cechy turystyki kulturowej wymienia [2010, s. 26-27]:

  • ograniczoną  możliwość  oddziaływania  na  lokalną  gospodarkę  (turystyka  literacka
  • uprawiana niejako „przy okazji” odwiedzania innych miejsc),
  • ścisły związek z aktualnymi trendami w kulturze – zmienność,
  • krótki czas pobytu (jeśli są to małe miasta),
  • elitarność.

Mimo  iż  w  większości  są  to  cechy,  które  należałoby  zaliczyć  do  słabości  turystyki literackiej, można wykorzystać je w taki sposób, by ze słabych stron przerodziły się w mocne. Turystyka literacka musi wiązać się z innymi dziedzinami, takimi jak turystyka dziedzictwa kulturowego,  muzealna,  eventowa,  filmowa,  kulinarna.  Niewiele  jest  takich  regionów na świecie,  które  mogłyby  stać  się  popularną  destynacją  turystyczną  tylko  i  wyłącznie ze względu na walory literackie, toteż szlaki tego typu powinny stanowić uzupełnienie innych propozycji  skierowanych  do  odwiedzających  dany  region  i  być  skonstruowane  w sposób atrakcyjny  dla  odbiorców,  potrafiący  zainteresować  nawet  te  osoby,  które  wcześniej  nie przeczytały danej książki, ani nie słyszały o  konkretnym twórcy  –  jeśli propozycje okażą się interesujące, turyści z pewnością w późniejszym czasie sięgną po rekomendowane pozycje.

Związek  turystyki  literackiej  z  aktualnymi  zmianami  w  kulturze  jest  zauważalny  – jednak  z  pewnością  istnieją  dzieła,  które  przetrwały  próbę  czasu,  są  powszechnie  znane i cenione, a miejsca z nimi związane stanowią ważny punkt na literackich szlakach. Należy tutaj  wymienić  chociażby  takie  pozycje  z  literatury  polskiej  jak:  Trylogię Henryka Sienkiewicza  (Zbaraż,  Chocim,  Kamieniec  Pomorski)  [http://rzecz-pospolita.com/trylogia/], czy  Pana  Tadeusza Adama  Mickiewicza  (Bielewo,  Śmiełów,  Cichów) [http://podrozezpanemtadeuszem.pl/].  Większość  utworów  po  jakimś  czasie  popada w zapomnienie  –  ale to właśnie szybka reakcja na trendy, lub zapełnienie niewykorzystanej dotąd  niszy,  umożliwia  twórcom  szlaków  zdobycie  dużej  popularności.  Ogromnym zainteresowaniem  wśród  turystów  cieszą  się  m.in.  „Szlak  Eberharda  Mocka”  na podstawie wrocławskich  kryminałów  Marka  Krajewskiego  [http://www.wroclaw.pl/sladami-eberhardamocka]  oraz  Złego Leopolda  Tyrmanda,  który  opowiada  o  powojennej  Warszawie [http://zly.ownlog.com/].

Jeśli będziemy myśleli o turystyce literackiej w większej skali  –  nie gminy, ale całego regionu  albo  nawet  państwa,  to  krótki  czas  pobytu  turystów  w  danym  miejscu,  również można będzie wykorzystać jako mocną stronę danego przedsięwzięcia. Konieczne jest tutaj takie  rozplanowanie  całej  trasy,  by  turyści  indywidualni  dokładnie  wiedzieli,  jakie  atrakcje znajdują  się  w  najbliższej  okolicy  i  jakimi  środkami  transportu  można  do  nich  dotrzeć. Zwykle  w  skali  regionu  czy  województwa,  pojawia  się  jeden  ośrodek  dominujący,  który koncentruje w sobie większość atrakcji, takich jak wydarzenia tematyczne, muzea czy inne miejsca  związane  z literaturą.  Pobliskie  gminy  stać  się  mogą  ciekawą  alternatywą  dla miejskiego zgiełku, umożliwiającą oprócz kontaktu z przestrzenią literacką, także wypoczęcie na  łonie  natury,  zaopatrzenie  się  w  lokalne  produkty  kulinarne  lub  odwiedzenie  innych zabytków niezwiązanych bezpośrednio z życiem i twórczością pisarzy.

Elitarność  turystyki  literackiej  wymaga  od  osób  zajmujących  się  jej  organizacją fachowego  przygotowania,  profesjonalizmu  i  dużej  wiedzy  dotyczącej  poruszanych zagadnień.  Uczestnicy  tej  formy  turystki  w  większości  są  dobrze  zaznajomieni  z  tematem, wiedzą czego oczekują, są także bardziej zdyscyplinowani i przede wszystkim zainteresowani poruszanymi kwestiami (chyba, że są to grupy szkolne, uczestniczące w tej formie turystyki w ramach  obowiązkowych  wycieczek  klasowych,  wtedy  sytuacja  staje  się  nieco  bardziej skomplikowana). Z racji materii, jaką zajmuje się turystyka literacka, oferta w dużym stopniu musi się opierać na kreatywności twórców szlaków, gdyż miejsca dostępne w ich ramach nie zawsze  występują  w  rzeczywistości,  a  ważnym  elementem  jest  także  atmosfera  i  swoiste genius loci miejsca. Zadaniem osób zajmujących się turystyką literacką jest zatem ukazanie dziedzictwa  niematerialnego  (którym  jest  sama  literatura)  poprzez  wykorzystanie rzeczywistych  przestrzeni  związanych  z  biografią  twórców  i  miejscami  przez  nich opisywanymi.

Elementy składowe szlaku jako produktu turystycznego

Do komponentów produktu turystycznego jakim jest szlak, zalicza się:

  • obszary,
  • obiekty (np. zabytki, muzea),
  • usługi (np. przewodnickie, hotelarskie, gastronomiczne),
  • rzeczy (np. pamiątki, przewodniki, mapy),
  • wydarzenia (np. pokazy, prezentacje, festiwale),
  • imprezy (np. wycieczki, city tours, krótkie pobyty)

[Kaczmarek, Stasiak, Włodarczyk 2010, s. 144].

Obszarem tak zdefiniowanego produktu turystycznego jest województwo małopolskie. Z racji specyfiki szlaku literackiego obiekty, które będą wchodziły w jego skład to nie tylko muzea  i  zabytki.  Dużą  rolę  odgrywa  tu  także  komponent  niematerialny  –  opisywane  przez pisarzy miejsca (także te, których obecnie nie ma, bądź zostały wymyślone tylko na potrzeby literackiej  fikcji).  Należy  także  zdefiniować  różnicę  pomiędzy  wydarzeniem,  a imprezą. Wydarzenie jest to „zaplanowane i zorganizowane zdarzenie (lub zespół zdarzeń) integrujące produkty  proste  oraz  walory  turystyczne,  nastawione  na  osiąganie  korzyści  w sferze psychologicznej, społecznej i gospodarczej”  [Kaczmarek, Stasiak, Włodarczyk 2010, s. 130]. Z kolei  impreza  definiowana  jest  jako:  „kombinacja  dwóch  lub  więcej  elementów, sprzedawanych  po  zryczałtowanej  cenie,  w  której  koszty  poszczególnych  pozycji  nie  są wyodrębnione”  [Kaczmarek,  Stasiak,  Włodarczyk  2010,  s.  130].  Imprezy  należy  także odróżnić  od  usług  turystycznych.  Imprezy  są  bowiem  pakietem  co  najmniej  dwóch  usług turystycznych,  które  tworzą  jednolity  program  i  sprzedawane  są  po  ujednoliconej  cenie. Muszą one trwać ponad 24h, obejmować nocleg lub zmianę miejsca pobytu [Ustawa z dnia 29  sierpnia  1997  o  usługach  turystycznych].  W  dalszej  części  artykułu  zostaną zaprezentowane poszczególne części składowe potencjalnego produktu turystycznego – jakim mógłby być „Literacki szlak po Małopolsce”.

1. Obszar – Małopolska

Małopolska  i  jej  stolica  Kraków  od  lat  cieszą  się  niesłabnącą  popularnością  wśród krajowych i zagranicznych turystów. Dla rodaków te miejsca są przede  wszystkim kolebką polskości,  dziedzictwem,  którego  wagę  przekazuje  się  z  pokolenia  na  pokolenie. Obcokrajowców oprócz zabytków przekonują także niskie ceny i rozbudowana sieć połączeń lotniczych.  Z  roku  na  rok  coraz  większe  zainteresowanie  turystów  (także  dzięki  staraniom władz  miasta)  zyskuje  turystyka  literacka.  Ciężko  takie  twierdzenie  poprzeć  precyzyjnymi danymi  statystycznymi,  ale  warto  zwrócić  chociażby  uwagę  na  coroczne  rekordy frekwencyjne,  jakimi  mogą  poszczycić  się  tutejsze  Targi  Książki  –  w  porównaniu  z  2013 rokiem  liczba  odwiedzających  wzrosła  o  6  tys.  i  wyniosła  40  tys.  osób [http://www.targi.krakow.pl/].

Kraków jako stolica państwa Polskiego, miejsce, w którym powstał najstarszy w Polsce uniwersytet,  a  także  miasto  leżące  na  styku  szlaków  handlowych,  sprzyjał  twórczości literackiej.  Przybywali  tutaj  liczni  kronikarze,  którzy  służyli  na  dworze  króla,  jak  Gall Anonim,  Wincenty  Kadłubek  czy  Jan  Długosz.  Na  Uniwersytecie  Jagiellońskim  gruntowne wykształcenie zdobyli m.in. Jan  Kochanowski i Mikołaj Rej. Dzięki usytuowaniu w samym „sercu Europy” i otwartości na nowe trendy, Kraków może poszczycić się pierwszeństwem w wielu  kwestiach:  powstała  tutaj  pierwsza  prywatna  biblioteka  (właścicielem  był  Iwo Odrowąż),  pierwsze  wydawnictwo  drukowane  –  kalendarz  astronomiczny  (wcześniej  niż np. w Wielkiej Brytanii), pierwsze stowarzyszenie literackie, pierwszy miesięcznik literacko-poetycki,  pierwsza  wypożyczalnia  książek  i  czytelnia  [http://miastoliteratury.pl/miastoliteratury/historia-literatury-w-krakowie/].

Chociaż Kraków po przeniesieniu rezydencji królewskiej do Warszawy, w 1596 roku, utracił swój status najważniejszego ośrodka w kraju, to w kolejnych stuleciach, paradoksalnie ze względu na zabory, ponownie go odzyskał. Zabór austriacki cieszył się bowiem największą autonomią. Dzięki czemu tworzyło tu wielu pisarzy związanych z Młodą Polską oraz toczyło się  tutaj  burzliwe  kawiarniane  życie  (m.in.  w  Jamie  Michalika).  W  drugiej  połowie  XIX wieku  rozpoczął  się  także  rozkwit  Zakopanego,  które  stało  się  popularnym  kurortem. Do pisarzy związanych z Zakopanem należą m.in.: Stanisław Ignacy Witkiewicz, Władysław Orkan,  Henryk  Sienkiewicz,  Kazimierz  Przerwa-Tetmajer,  Jan  Kasprowicz.  W  20-leciu międzywojennym ważny nurt twórczości literackiej stanowiła Awangarda Krakowska, której przedstawiciele,  na  czele  z  Tadeuszem  Peiperem  zbierali  się  w  krakowskiej  kawiarni Esplanada [Janota, Olczyk 2012].

W  trakcie  II  wojny  światowej  traumatycznymi  dla  wszystkich  wydarzeniami  była okupacja  hitlerowska  i  masowa  eksterminacja  Żydów,  którzy  początkowo  zamieszkiwali Kazimierz,  a  później  zostali  przesiedleni  do  getta  na  Podgórzu.  Te  doświadczenia  zostały opisane m.in. w książkach Romy Ligockiej Dziewczynka w czerwonym płaszczyku i Thomasa Keneallya Lista Schindlera, na podstawie, której powstał film Stevena Spielberga [Zamorska-Przyłuska 2010].

Warto  podkreślić,  że  chociaż  rola  Krakowa  (jako  stolicy)  była  i  jest  dominująca,  to także poza tym miastem znajdują się liczne miejsca związane z życiem i twórczością pisarzy i poetów. Duża część z nich pochodziła z miast i wsi znajdujących się w pobliżu Krakowa, a stolicę  regionu  wybrała  na  miejsce  nauki.  Byli  to  m.in.:  Wisława  Szymborska  (Prowent) i Sławomir  Mrożek  (Bożęcin).  Kraków  w  latach  powojennych  zapewniał  (dzięki Stowarzyszeniu Literatów Polskich) dobre warunki pisarzom, toteż cześć z nich zdecydowała się zamieszkać w „Domu Literatów” przy ulicy Krupniczej 22 (K.I.Gałczyński, T. Różewicz, W. Szymborska, K. Filipowicz, S. Mrożek) [Zamorska-Przyłuska 2010].

Oprócz  migracji  do  Krakowa,  ruch  panował  także  w  odwrotną  stronę  –  literaci  lubili wypoczywać na łonie natury i od czasu do czasu uciec od miejskiego zgiełku lub odwiedzić rodzinne strony. Toteż oprócz wspomnianego już Zakopanego udawali się do takich miejsc jak  Krynica  Górska,  Gorzeń  Górny,  Pieskowa  Skała,  Sucha  Beskidzka,  Lanckorona czy Lubomierz [http://readingmalopolska.pl/].

W Polce Ludowej prężnie funkcjonował tam drugi obieg literacki, w którym ukazywały się  książki  zakazane  przez  cenzurę,  a  także  czasopisma  wydane  własnym  sumptem. Pod koniec  lat  80.  studenci  UJ  rozpoczęli  wydawanie  czasopisma  „Brulion”,  dzięki  czemu na literackiej scenie pojawiły się takie nazwiska jak: Świetlicki, Podsiadło, Baran, Sendecki, Biedrzycki  czy  Gretkowska,  radykalnie  odcinając  się  od  twórczości  poprzedników  [Janota, Olczyk 2012].

Po  odzyskaniu  niepodległości  Kraków  nieprzerwanie  dzierży  tytuł  najbardziej literackiego miasta w Polsce i jednego z najbardziej literackich na świecie (o czym świadczy przyznany mu w 2013 roku tytuł Miasta Literatury UNESCO). Do dziś mieszkają w nim tacy uznani twórcy jak Adam Zagajewski, Ryszard Krynicki czy Ewa Lipska. Kraków przyciąga pisarzy  i poetów  niepowtarzalną  atmosferą,  mnóstwem  kawiarni  i  bogactwem  wydarzeń literackich. Jest także miejscem, w którym  awangarda spotyka się z tradycją  –  m.in. dzięki działaniom Fundacji Korporacji Ha!Art, która promuje najnowsze trendy literackie.

2. Obiekty

Do  Małopolskich  miejsc  związanych  z  literaturą  należą  nie  tylko  muzea  biograficzne poświęcone  pisarzom  i  technice  drukarskiej,  ale  także  miejsca  związane  z  życiem i twórczością  literatów,  a  także  (co  specyficzne  dla  turystyki  literackiej)  miejsca,  które  są elementem fikcji literackiej i jako takie są opisane na kartach powieści i wywarły tak silny wpływ  na  czytelników,  że  chcą  oni  skonfrontować  obraz  stworzony  dzięki  lekturze z literackim pierwowzorem.

Muzea literackie

Na  terenie  Małopolski  znajduje  się  ponad  10  muzeów,  które  oferują  turystom zwiedzanie  wystaw  stałych  poświęconych  literatom  lub  związanych  z  książkami  i  rynkiem wydawniczym.

Do  najbardziej  znanych  należy  Muzeum  Młodej  Polski  „Rydlówka”  znajdujące  się w krakowskiej  dzielnicy  Bronowice,  która  na  początku  XX  wieku  leżała  poza  granicami administracyjnymi  miasta.  Jego  siedzibą  jest  dworek  wybudowany  w  1894  roku  przez malarza  Włodzimierza  Tetmajera.  20  listopada  1900  roku  odbyło  się  w  nim  wesele  poety Lucjana  Rydla  z  Jadwigą  Mikołajczykówną  (szwagierką  Tetmajera).  Wydarzenie  stało  się kanwą dramatu Stanisława Wyspiańskiego  Wesele. Podobno w trakcie uroczystości autor nie uczestniczył  w zabawie,  ale  opierając  się  o  futrynę  drzwi  notował  w  pamięci  wydarzenia, które później zawarł w swoim utworze. W 1969 roku obiekt został otwarty dla zwiedzających staraniem  krakowskiego  oddziału  PTTK,  przy  wsparciu  Karola  Estreichera  i  Stanisława Waltosia.  Wystrój  wnętrz  odpowiada  opisowi  zamieszczonemu  w  didaskaliach  Wesela. W środku  znajdują  się  także  zdjęcia  i  portrety  postaci  będących  pierwowzorami  bohaterów literackich.  Oprócz  trzech  izb  (tanecznej,  sceny  i  alkierza),  muzeum  prezentuje  swoje eksponaty  w dawnej  pracowni  Lucjana  Rydla,  którą  pisarz  nabył  kilka  lat  po  ślubie. Pokazywane  są  w  niej  obrazy  młodopolskich  twórców  o  tematyce  bronowickiej,  w  tym miejscu  odbywają  się  także  rodzinne  warsztaty  etnograficzne  i  prelekcje.  Sporą  atrakcję dla odwiedzających  stanowi  także  możliwość  spotkania  wnuczki  Rydla,  która  osobiście oprowadza  po  muzeum.  Do  tradycyjnych  już  wydarzeń  należy  coroczne  „osadzanie chochoła”,  które  ma  miejsce  w  rocznicę  ślubu  Lucjana  Rydla [http://www.krakow.pttk.pl/index.php?id=rydlowka].  Mimo  że  miejsce  jest  jednym z najbardziej  rozpoznawalnych  w  Polsce  i  przyciągających  co  roku  sporą  ilość  wycieczek szkolnych, to dostęp dla turystów indywidualnych jest dość utrudniony. Muzeum jest czynne od 10-14 (od wtorku do  soboty), znajduje się stosunkowo daleko od centrum miasta, a droga do  niego  nie  jest  wystarczająco  dobrze  oznakowana.  Z pewnością  ogromny  potencjał, jaki drzemie  w  tym  muzeum,  zarówno  w  zakresie  turystyki  literackiej,  jak  i  turystyki kulturowej w ogóle, nie jest dostatecznie wykorzystany.

Osobie  Stanisława  Wyspiańskiego  poświęcona  była  także  wystawa  mieszcząca  się w oddziale  krakowskiego  Muzeum  Narodowego,  w  Kamienicy  Szołajskich,  przy  Placu Szczepańskim.  Obecnie  jednak  kolekcja  znajduje  się  w  konserwacji,  a  odwiedzający  mogą zobaczyć wystawę „Zawsze Młoda! Sztuka polska około 1900”, prezentującą oprócz obrazów także  młodopolskie  czasopisma  poświęcone  sztuce.  W  najbliższym  czasie  planowane  jest ponowne  uruchomienie  wystawy  stałej  poświęconej  twórczości  Wyspiańskiego, która z pewnością  skupiała  się  będzie  także  na  literackich  aspektach  jego  działalności [http://www.muzeum.krakow.pl/Kamienica-Szolayskich.68.0.html].

Innym  oddziałem  Muzeum  Narodowego  w  Krakowie,  w  którego  zbiorach  znaleźć można  eksponaty  związane  z  szeroko  pojętą  literaturą  jest  muzeum  Emeryka  Hutten-Czapskiego,  mieszczące  się  przy  ulicy  Piłsudskiego.  Nowoczesny  oddział  otwarty  w  2013 roku  prezentuje  kolekcje  zgromadzone  przez  swojego  patrona.  Znajduje  się  w  nim  Gabinet Numizmatyczny  oraz  Zbiór  Starych  Druków  i  Rękopisów.  Ostatnia  z  sal  poświęcona  jest twórczości  literackiej  członków  rodu,  do  których  należał  m.in.  Józef  Czapski  –  autor Wspomnień  starobielskich i książki  Na  nieludzkiej  ziemi,  poświęconych  zbrodniom  NKWD przeciwko  oficerom  polskim  [http://www.muzeum.krakow.pl/Muzeum-im-Emeryka-HuttenCzapskiego.85.0.html].

Warto  wspomnieć  także  o  wystawach  czasowych  uzupełniających  ofertę  muzealną w zakresie  turystyki  literackiej.  Na  przełomie  2010  i  2011  roku  w  Muzeum  Narodowym prezentowana była wystawa „Pokolenie '80. Niezależna twórczość młodych  w latach  1980-1989”,  prezentująca  także  twórców  i  dzieła  związane  z  drugim  obiegiem  wydawniczym. 1 lutego 2013r. w Kamienicy Szołajskich została otwarta wystawa „Szuflada Szymborskiej”. Przy  współpracy  Fundacji  im.  Wisławy  Szymborskiej,  stworzono  interaktywną  ekspozycję, prezentującą  zdjęcia,  pamiątki,  kolaże,  a  także  autentyczne  meble  z  jej  mieszkania [http://www.muzeum.krakow.pl/]. Ciekawą ofertą wystawienniczą może się także poszczycić krakowski MOCAK (Muzeum Sztuki Współczesnej). W murach muzeum prezentowane były kolaże Wisławy Szymborskiej, w ramach wystawy czasowej. W boczny budynku znajduje się biblioteka Mieczysława Porębskiego, którą profesor przekazał muzeum. W MOCAK-u działa także czytelnia, w której prezentowane są wystawy czasowe poświęcone książce. Do tej pory były  to:  „Wędrująca  biblioteka”,  „Bibliofilia”  Maurycego  Gomulickiego  oraz  „Plakaty  – wiersze” Ryszarda Krynickiego [http://www.mocak.pl/].

Kierując się na południowy wschód od stolicy Małopolski warto odwiedzić niewielką miejscowość znajdującą się nieopodal Wadowic –  Gorzeń Górny, gdzie znajduje się muzeum Emila Zegadłowicza. Ekspozycja została otwarta w 1946 roku, staraniem żony i córek pisarza i  z  początkowych  trzech  pomieszczeń  rozrosła  się  do  obecnych  jedenastu.  Piętrowy  dwór, usytuowany  w  malowniczym  parku,  pełni  rolę  centrum  kulturalnego  –  organizowane  są w nim konferencje naukowe, wykłady i lekcje muzealne, jest on także przystankiem dla wielu grup  i  turystów  indywidualnych  przemierzających  Beskid  Mały [http://www.muzeumezegadlowicza.pl/].

Z okolic Wadowic kierujemy się w stronę Poręby Wielkiej, gdzie znajduje się muzeum Władysława  Orkana  (prawdziwe  nazwisko  Franciszek  Szmaciarz),  który  zapisał  się w pamięci potomnych jako piewca Gorców. Willa, należąca obecnie do Szlaku Architektury Drewnianej  w  Małopolsce,  była  ojcowizną  Władysława.  Zachował  się  jej  dawny  wystrój, pochodzący  z  czasów,  gdy  mieszkał  tam  pisarz.  Część  domu  została  jednak  przebudowana przez kolejnych właścicieli, ale Muzeum Orkana w Rabce (w którym jednak nie znajduje się osobna  izba  pamięci  poświęcona  pisarzowi),  do  którego  obecnie  należy  obiekt, konsekwentnie stara się przywrócić im postać sprzed wojny [Borucki 2009, s. 204-210].

W  drewnianej  góralskiej  chacie  w  Gorcach,  mieszczącej  się  przy  Gminnym  Ośrodku Kultury w Łopusznej, znajduje się Dom Pamięci ks. prof. Józefa Tischnera, zwany popularnie „Tischnerówką”. Miejsce to silnie związane jest z kapelanem Związku Podhalan, który często się  w  nim  zatrzymywał  i  uczestniczył  w  wielu  uroczystościach.  W  środku  znajdują  się pamiątki związane z Księdzem Profesorem, takie jak ulubione książki, fotografie, rękopisy.

W części  multimedialnej  dostępne  są  filmy  i  nagrania  audio  dotyczące  jego  osoby, udostępnione m.in. przez Radio Kraków i Telewizję Polską [http://www.tischnerowka.pl/].

Tischnerówka  w  Łopusznej  to  nie  jedyne  miejsce  poświęcone  temu  filozofowi. W Starym  Sączu,  skąd  pochodził,  znajduje  się  Muzeum  ks.  Józefa  Tischnera.  Ekspozycja prezentuje  najważniejsze  miejsca  z  nim  związane,  a  także  poszczególne  wątki  z  jego biografii. W jednej z sal zrekonstruowany został gabinet, mieszczący się pierwotnie w domu jego rodziców, przy ulicy Mickiewicza [http://muzea.stary.sacz.pl/ekspozycja-muzealna].

Zakopane, było drugim obok Krakowa miastem, które w tak dużym stopniu inspirowało pisarzy.  W  stolicy  Tatr  znajduje  się  Willa  Herenda  będąca  własnością  Jana  Kasprowicza, która  jak  sam  mawiał  została  ufundowana  przez  „pewnego  Anglika,  niejakiego  Szekspira”, gdyż  pieniądze  przeznaczone  na  ten  cel  pochodziły  z  tłumaczeń  wybitnego  angielskiego dramaturga.  Wnętrze  zachowało  oryginalny  wystrój,  stworzony  przez  przyjaciół  pisarza. W środku  znajdują  się  m.in.  zasuszone  kwiaty  nasturcji,  które  żona  Maria  zerwała  w  dniu śmierci poety. Małżonka do końca życia pozostała kustoszem muzeum [Bogucki 2009, s. 94-102]. Obecnie muzeum zajmuje się Stowarzyszenie Przyjaciół Twórczości Jana Kasprowicza. Oprócz  standardowego  zwiedzania  muzeum,  oferowane  są  także  zajęcia  warsztatowe przygotowane  przy  współpracy  Małopolskiego  Instytutu  Kultury [http://www.harenda.com.pl/].

W zakopiańskiej Willi Opolanka, będącej oddziałem Muzeum Tatrzańskiego, znajduje się muzeum poświęcone pamięci jednego z najważniejszych twórców literatury dziecięcej  – Kornela Makuszyńskiego. Ekspozycja powstała w 1966 roku ze zbiorów przekazanych przez wdowę po pisarzu. Niestety obecny wystrój jest jedynie częścią kolekcji zgromadzonej przez autora  –  większość  zbiorów  uległa  zniszczeniu  w  trakcie  II  wojny  światowej.  W  Willi znajduje  się  także  archiwum  gromadzące  jego  rękopisy,  listy  od  znajomych  i  czytelników. Przed budynkiem ustawiono popiersie literata, któremu towarzyszy chyba najbardziej znany bohater jego książek – Koziołek Matołek [Kordaczuk, Ujazdowska 2005, s. 114-115].

To oczywiście nie wszystkie muzea związane z literaturą w Małopolsce. Niektóre z nich znajdują  się  w  szkołach  (jak  muzeum  Sławomira  Mrożka  –  „Mrożkoland”  w  Bożęcinie) [http://readingmalopolska.pl/],  są  w  posiadaniu  prywatnych  właścicieli  lub  fundacji i stowarzyszeń,  a  informacja  o  nich  nie  jest  powszechnie  dostępna  (nie  mają  np.  własnej strony  internetowej).  Dlatego  niezbędne  jest  stworzenie  spójnej  ewidencji  wszystkich małopolskich muzeów literackich, jeśli w oparciu o nie miałby powstać szlak turystyczny.

Zabytki i miejsca związane z życiem i twórczością pisarzy

Trudno  wymienić  wszystkie  miejsca  związane  obecnością  pisarzy  w  Małopolsce, po pierwsze, przez wielość twórców, którzy zamieszkiwali region, po drugie, ze względu na to,  że  nie  wszystkie  fakty  z  ich  życia  są  doskonale  znane.  Poniżej  wymieniono  przykłady o najbardziej  kulturotwórczym  potencjale,  na  podstawie  których,  można  stworzyć  ciekawy i atrakcyjny dla odbiorców produkt turystyczny.

Dom Pracy Twórczej „Astoria” w Zakopanem, to miejsce, w którym jak głosi niedawno odsłonięta  tablica,  „Wisławę  Szymborską  zaskoczyła  wiadomość  o  otrzymaniu  Nobla”. Szymborska  z  Zakopanem  związana  była  od  zawsze,  gdyż  jej  ojciec  był  zarządcą  dóbr Zamoyskiego  w  tym  kurorcie.  Poetka  często  przebywała  w  „Astorii”,  tam  powstawały  jej wiersze, stąd pisała listy do przyjaciół. Słynne jest już zdjęcie, na którym Szymborska trzyma się za głowę, nie mogąc dojść do siebie po „tragedii sztokholmskiej” (jak przyznanie Nobla określił  Bronisław  Maj)  [Bikont,  Szczęsna  1997].  Willa  „Astoria”  do  dziś  jest funkcjonującym  Domem  Pracy  Twórczej  –  każdy  z  turystów  może  wynająć  pokój i zamieszkać w miejscu, które okazało się tak szczęśliwe dla Wisławy Szymborskiej.

Niewykorzystany do tej pory potencjał drzemie w budynku znajdującym się przy ulicy Krupniczej  22  w  Krakowie  –  nazywanym  Domem  Literatów.  Po  II  wojnie  światowej mieszkali  w  nim  m.in.:  Konstanty  Ildefons  Gałczyński,  Wisława  Szymborska,  Tadeusz Różewicz, Tadeusz Peiper, Jerzy Andrzejewski, Czesław Miłosz. Było to nie tylko miejsce wspólnego  zamieszkania,  ale  także  wzmożonych  kontaktów  towarzyskich,  rozmów,  plotek, zabaw do białego rana. Na parterze budynku znajdowała się stołówka, która po 16 zamieniała się  w  siedzibę  Klubu  Literatów.  Do  historii  Domu  przeszła  szatniarka  –  Pani  Lola, powierniczka  sekretów  mieszkańców  kamienicy,  zawsze  zorientowana  w  sytuacji  (później doskonale sparodiowana przez Bronisława Maja). Anegdotki z „domu czterdziestu wieszczy” weszły do kanonu polskiej literatury. Niestety obecnie kamienica jest prywatną własnością, a barwne  historie  niegdyś  się  w  niej  rozgrywające  powoli  odchodzą  w zapomnienie [Niemczyńska 2014].

Niespodziewanie duża jest ilość książek opisujących krakowskie kawiarnie, bo i ilość samych lokali zdecydowanie przekracza średnią krajową. W literaturze wydanej po 1989 roku znajduje się blisko 100 pozycji, których akcja rozgrywa się w tutejszych kawiarniach. Są to m.in.  kryminały  Marcina  Świetlickiego,  Gai  Grzegorzewskiej,  Irka  Grina,  Marka  Harnego, powieści  Jerzego  Pilcha,  Sławomira  Łuczaka,  Łukasza  Orbitowskiego  czy  Macieja  Piotra Prusa.  Krytycy  na  określenie  tego  fenomenu  stworzyli  nawet  osobny  termin  „krakowski realizm knajpiany” [Dunin-Wąsowicz 2007]. Do najczęściej opisywanych knajp należą: Visa-vis, mieszcząca się na Rynku Głównym, przed którą znajduje się pomnik stałego bywalca i twórcy Piwnicy pod Baranami  –  Piotra Skrzyneckiego; Piękny Pies  –  który już trzykrotnie zmieniał  swoje  miejsce,  obecnie  znajduje  się  on  na  krakowskim  Kazimierzu;  Dym, mieszczący  się  w  Zaułku  Niewiernego  Tomasza,  oraz  usytuowane  w  dawnej  dzielnicy żydowskiej  –  Singer i Alchemia. Na stronie Reading Małopolska znajduje się szlak wiodący przez najczęściej opisywane w literaturze kawiarnie, którego pomysłodawczynią jest autorka niniejszego  tekstu  [http://readingmalopolska.pl/pl/trails,41.html].  Nocne  życie  miasta, alkoholowe ekscesy, skandale i plotki od dawna elektryzowały, toteż szlak ma w sobie duży potencjał. Warto jednak pamiętać, że większość tych miejsc do dzisiaj funkcjonuje, więc jeśli wejdziemy w ich mury ze zbyt nachalną promocją i ściągniemy tam tłumy turystów, to stracą one  dużo  ze  swej  magii,  a  artyści  tam  przesiadujący  najpewniej  przeprowadzą  się w spokojniejsze miejsce.

Literacka fikcja a topografia miasta

Specyfika  turystyki  literackiej  pozwala  także  zwiedzać  miejsca,  które  istniały  tylko w wyobraźni pisarzy lub rzeczywiste zabytki, które stały się tłem fantastycznych opowieści. Idealną kanwą na której zbudować można ciekawy szlak turystyczny są krakowskie legendy, zebrane  m.in.  przez  Bronisława  Heyduka  w  Legendach  i  opowieściach  o Krakowie oraz Juliana  Znikowa  w  Krakowskich  podaniach,  legendach  i  zwyczajach.  Wieże  kościoła Mariackiego  zbudowane  przez  dwóch  braci,  hejnalista,  który  codziennie  odgrywa  tą  samą melodię,  mającą  upamiętniać  zamordowanego  przez  Tatarów  poprzednika,  Rynek  Główny z nieodłącznymi gołębiami, w które zostali zaklęci rycerze; Lajkonik, który co roku w oktawę Bożego  Ciała  przemierza  trasę  ze  Zwierzyńca  na  Rynek  Główny,  zaciekawią  nie  tylko najmłodszych.

Paweł  Dunin-Wąsowicz  w  książce  Fantastyczny  Kraków przedstawia  zdecydowanie mniej  znane  opowieści  dotyczące  Krakowa,  na  których  z  pewnością  dałoby  się  zbudować szlak turystyczny. Są to powieści fantastyczne (z pominięciem legend).  Znajdziemy w nich m.in. historie o fabryce atomowej pod Nową Hutą, Kraku broniącym doktorat na UJ, smoku walczącym  ze  smogiem,  czy  ostatnim  królu  mieszkającym  w rodzinnej  kamienicy  na  ulicy S., w podziemiach której znajdują się rodzinne grobowce [Dunin-Wąsowicz 2013].

Oprócz  dwóch  powyższych  tematów,  wśród  książek,  których  akcja  rozgrywa  się w Krakowie  nie  brakuje  również  takich,  które  posiadają  wszelkie  znamiona  autentyzmu, mimo że miejsca w nich opisywane nie istnieją naprawdę. To np. knajpa biuro z kryminałów Marcina  Świetlickiego,  która  według  powieści  znajdowała  się  „pomiędzy  Galerią  Andrzeja Mleczki  a  inną  knajpą  o  nazwie  Piękny  Pies”  [Świetlicki  2011,  s.  12],  Hotel  Pacyfik (przypominający Hotel Grand) z powieści  Zaklęte rewiry Henryka Worcella, czy imprezowy kompleks,  w  którym  dochodzi  do  morderstwa  w  kryminale  Gai  Grzegorzewskiej  Noc z czwartku  na  niedzielę.  Stworzenie  szlaku  na  podstawie  takich  miejsc  jest  co  prawda trudniejsze,  ponieważ  w  większości  opiera  się  na  domysłach,  napomknieniach,  a  nawet krążących po mieście plotkach, ale na pewno niezwykle atrakcyjne dla odbiorcy.

3. Usługi

Usługi przewodnickie i szlaki turystyczne

Kraków  stanowi  jedną  z  najważniejszych  destynacji  turystycznych  w  Polsce. W 2013 roku odwiedziło go, według szacunków, 9,25 mln turystów [Borkowski 2013, s. 6]. Oprócz  zabytków  przyciąga  ich  także  dobrze  rozwinięta  baza  noclegowa  i  gastronomiczna, a także stosunkowo dogodne warunki dojazdu. Dla turystów zagranicznych niebagatelną rolę odgrywają także ceny –  dużo niższe niż w innych miastach Europy. Jednak oferta skierowana stricte do turysty literackiego nie jest już tak bogata.

Co  prawda,  prawie  wszyscy  krakowscy  przewodnicy  oferują  zwiedzanie  Krakowa związane  z  epoką  Młodej  Polski  (w  tym  także  pisarzy  i  poetów)  oraz  legend,  ale  poza  tą propozycją mało który z tutejszych przewodników zajmuje się tematyką literacką.  Wśród tej niewielkiej  grupy  warto  wymienić  Annę  Hojwę  z  Vintage  Kraków  Tours,  która  oprócz standardowych tras oferuje także spacery śladami krakowskiej poezji,  kabaretów, Czesława Miłosza, Wisławy Szymborskiej, Stanisława Wyspiańskiego, Tadeusza Boya-Żeleńskiego czy Józefa  Tischnera  [http://vintagekrakow.blogspot.com/].  Oprowadzanie  szlakiem  literackim oferuje  także  Anna  Kapera  [http://www.akapera.pl/].  Fundacja  Przestrzeń  Kobiet  w  ramach programu  „Krakowski  szlak  kobiet”  organizuje  oprowadzanie  śladami  krakowskich emancypantek,  wśród  których  znajdują  się  m.in.  pisarki  i  tłumaczki [http://www.przestrzenkobiet.pl/].

Turyści  mogą  także  samodzielnie  zwiedzić  miejsca  związane  z  literaturą w województwie  małopolskim.  Tutaj  dostępne  jest  całe  bogactwo  ofert,  m.in.  dzięki portalowi  Reading  Małopolska.  W  zakładce  „szlaki”  znajduje  się  blisko  30  tras.  Są  to zarówno  wycieczki  śladami  znanych  pisarzy,  poetów  i  myślicieli  (Lem,  Mrożek,  Miłosz, Turowicz,  Pilch,  Tischner),  gatunków  literackich  (kryminał,  literatura  żydowska,  reportaż, młoda  literatura,  krakowski  realizm  knajpiany,  literatura  dziecięca,  awangarda),  regionów i miejsc  (Beskidy,  Tarnów,  Zakopane,  Krynica,  letniska,  góry,  kawiarnie)  i  innych ciekawostek  (szlak  postaci  literackich,  pisarzy  odwiedzających  Małopolskę  czy  tradycji drukarskich  i wydawniczych).  W trakcie  wakacji  w  2013  roku  Krakowskie  Biuro Festiwalowe, będące operatorem szlaku, prowadziło wraz z Radiem Kraków akcję „Czytanie Małopolski”.  Codziennie  na  antenie  rozgłośni  radiowej  opowiadano  o  najciekawszych miejscach i wydarzeniach związanych z literaturą w regionie. Co tydzień, na stronie Reading Małopolska, pojawiał się także nowy szlak [http: //www.readingmalopolska.pl/]. Cała akcja z pewnością  przyczyniła  się  do zwiększenia  zainteresowania  turystyką  tego  typu  wśród mieszkańców  województwa.  Niestety,  nie  wszystkie  miejsca  wyznaczone  na  trasie  mają podane dokładne adresy, przez co dostęp do nich dla turystów nie znających okolicy może być utrudniony.

Oprócz wyżej wspomnianego projektu na stronach internetowych muzeów związanych z pisarzami,  towarzystw  poświęconych  ich  pamięci,  szkół  lub  po  prostu  miłośników  ich twórczości  znajdują  się  regionalne  szlaki  związane  z  turystyką  literacką.  Należą  do  nich m.in. szlaki:  Jana  Kasprowicza  [http://szlakkasprowicza.fm.interia.pl/],  Josepha  Conrada  po Krakowie [http://www.conradianum.polonistyka.uj.edu.pl/index016.html#proj3], Władysława Orkana  po  Gorcach  [http://beskid-makowski.pl/muwit/pliki/pl_mp_go_a0770.html]  lub ks. Józefa  Tischnera  po  Starym  Sączu  [http://muzea.stary.sacz.pl/starosadeckie-slady-kstischnera]. Z pewnością możnaby stworzyć większą ilość szlaków tematycznych związanych z  literaturą,  ale  obecną  liczbę  należy  uznać  za  zaspokajającą  potrzeby  zdecydowanej większości turystów literackich.

Kilka  lat  temu  staraniem  Stowarzyszenia  Antropologicznego  „Archipelagi  Kultury” i Gazety  Krakowskiej  powstał  projekt  „Małopolski  Szlak  Literacki”.  Wyboru  obiektów znajdujących  się  na  szlaku  dokonali  czytelnicy  dziennika.  W  wyznaczonych  miejscach stanęły tablice dotyczące literatów związanych z regionem, przygotowane w języku polskim i angielskim.  Stworzono  także  specjalne  ulotki  oraz  stronę  internetową  informującą o atrakcjach  znajdujących  się  na  szlaku  [http://krakow.naszemiasto.pl/].  Niestety,  ani materiały  papierowe,  ani  strona  internetowa  nie  są  obecnie  dostępne.  Możliwe,  że  problem ten  związany  jest  z  powszechnym  finansowaniem  projektowym  i  niezapewnieniem  przez organizatorów  środków  na  dalsze  jego  trwanie  (opłacenie  kosztów  utrzymania  strony internetowej,  czy  dodruku  materiałów  informacyjnych).  W  związku  z  tym  ta  sama  praca często  wykonywana  jest  wielokrotnie,  gdyż  nie  zawsze  osoby  zajmujące  się  tematem posiadają informację, że coś podobnego zostało już wcześniej stworzone.

Ciekawą  inicjatywą,  zorganizowaną  w  ramach  Krakowskich  Reminiscencji Teatralnych,  była  gra  miejska  Artistic  City  Trips,  mająca  formę  audioprzewodnika.  Jej uczestnicy  wypożyczali  odtwarzacze  plików  mp3,  na  których  zapisane  były  nagrania umożliwiające spacer po mieście, z towarzyszącą mu narracją.  Zwiedzanie mogło odbywać się  zarówno  w grupach,  jak  i  indywidualnie.  W  ramach  wydarzenie  oferowane  były  trzy rodzaje  tras,  dwie  krakowskie:  „Dawno  temu  i  nieprawda”  oraz  „Pod  górkę”  (spacer  po Podgórzu),  a  także  „literacka  przechadzka  po  Nowym  Sączu,  śladami  niewidzialnego człowieka”.  Autorzy  szlaku  w  takich  słowach  zapraszali  do  udziału:  „Wyobraź  sobie,  że jesteś  w  czyimś  opowiadaniu.  Kilka  miejsc,  trzy  historie,  jedno  miasto.  Zapraszamy  na wyjątkową  przechadzkę  śladami  Edmunda  Dekera  –  człowieka,  którego  nigdy  nie  było. Będzie  to  opowieść,  w  której  literacka  fantazja  miesza  się  z  rzeczywistością,  tworząc niesamowity portret Nowego Sącza” [http://krt-festival.pl/projekty/artistic-city-trips/]. Biorąc pod  uwagę  duże  zainteresowanie,  jakim  cieszyło  się  wydarzenie  i  szeroki  oddźwięk,  jaki wywołało,  a także  dużą  ilość  projektów  tego  typu  w  innych  miastach  można  podejrzewać, że w niedługim czasie zacznie powstawać coraz większa ilość projektów wykorzystujących tę formę percepcji przestrzeni miejskiej.

Usługi gastronomiczne i hotelarskie

Potencjał  związany  z  usługami  gastronomicznymi  i  hotelarskimi  nie  jest  do  końca wykorzystany.  Kraków  dysponuje  bardzo  dużą  liczbą  miejsc  noclegowych,  restauracji, kawiarni,  które  są  w  stanie  zaspokoić  potrzeby  turystów  odwiedzających  to  miasto.  Brak natomiast  oferty  skierowanej  do  turysty  literackiego,  albo  inspirowanej  literaturą, a atrakcyjnej  dla  wszystkich  odwiedzających.  Co  prawda,  istnieją  hotele  mające  z  nią związek, jak: „U Pana Cogito” na Dębnikach, Hotel „Conrad” przy ulicy  Josepha Conrada, ale ta relacja istnieje tylko w nazwie. Nikt nie wpadł jeszcze na to, by wdrożyć takie pomysły jak w Hotelu Literackim w Iserlohn (Niemcy) gdzie na każdego z gości hotelowych czekają zarezerwowane  wcześniej  książki,  organizowane  są  też  różnego  rodzaju  wydarzenia tematyczne [Wawrzyniak 2010, s. 27].

W Krakowie brak oferty gastronomicznej, która w jakikolwiek sposób nawiązywałaby do literatury,  a  przecież  ze  względu  na  bogaty  materiał  bazowy  wystarczy  popuścić  wodze fantazji i stworzyć coś,  co z pewnością wzbudziłoby spore zainteresowanie turystów. Tutaj wskazać  należy  hotel  Grand  wraz  z  kawiarnią  –  ulubione  miejsce  Henryka  Sienkiewicza, do którego zaglądał ilekroć bawił w Krakowie. Restauracja hotelowa stała się pierwowzorem „Pacyfiku”  z  powieści  Henryka  Worcella  Zaklęte  rewiry,  w  której  narrator  –  Roman Boryczko  –  opisuje swoje doświadczenia z pracy w tej właśnie restauracji. Książka jest nie tylko charakterystyką bywającego tam środowiska, ale zawiera także opis wielu intrygujących dań,  jak  np.:  „paszteciki  z  mózgiem,  nóżka  cielęca  po  wiedeńsku,  krokiety,  omlet z groszkiem, bukiet z jarzyn”  [Worcell 2005, s.  215]. Z kolei Bogusław  Deptuła w książce Literatura  od kuchni w  menu  inspirowanym  twórczością  Szymborskiej  poleca  zupę koperkową (bo to  ją jadła Noblistka w momencie otrzymania wiadomości o przyznaniu tego zaszczytnego  wyróżnienia)  lub  konfitury  z  cebuli  (nawiązujące  do  jej  wiersza  Cebula) [Deptuła 2013, s. 80-85].

Oprócz  menu  inspirowanego  literaturą,  ciekawą  ofertą  jest  urządzanie  kawiarni i restauracji  inspirowanych  książkami.  Ukraińska  firma  „!FEST”  zarządzająca  siecią  lokali gastronomicznych  stworzyła  knajpę  „Dom  legend”,  która  usytuowana  jest  w  jednej z lwowskich  kamienic.  Wystrój  każdej  z  sal  nawiązuje  do  innej  legendy  –  można  zjeść kolację w klatce lwa, albo wdrapać się na komin i tam wrzucać przez specjalną rynnę złote monety do ustawionych na ich końcach dzbanów. Uzupełnieniem niezwykłej aranżacji wnętrz jest  obsługa  składająca  się  w  większości  z  osób  bardzo  niskiego  wzrostu.  „Masoch  Cafe” inspirowana jest z kolei utworami  Leopolda Ritter von Sacher-Masocha, na ścianach można zobaczyć  cytaty  z  twórczości  autora,  tematyczne  rysunki  oraz  rzeczy  związane z masochizmem [http://ukraineallaboutu.com/]. We Lwowie istnieje także bar nawiązujący do książek  o  Harrym  Potterze.  Można  w  nim  ubrać  się  w czarodziejską  pelerynę  i  dzierżąc w dłoni magiczną różdżkę spróbować piwa kremowego  –  specjału znanego z powieści J.K. Rowling.

Mimo olbrzymiej ilości kawiarni i restauracji oraz sporej bazy noclegowej znajdującej się w Krakowie i województwie małopolskim nisza związana z turystyką literacką do tej pory nie  została  zapełniona.  Biorąc  pod  uwagę  czynniki  takie  jak  przyznanie  Krakowowi  tytułu Miasta Literatury UNESCO, oraz ogólny wzrost znaczenia branży kreatywnej, można liczyć, że  w niedługim  czasie  na  rynku  pojawią  się  nowe  produkty  i usługi  związane  z  turystyką literacką.

4. Rzeczy

Na rynku wydawniczym istnieje kilka przewodników w wersji książkowej dotyczących literatury.  Najobszerniejszym  i  najbardziej  kompletnym  z  nich  jest  ten  autorstwa  Ewy Zamorskiej-Przyłuskiej, wydany nakładem wydawnictwa W.A.M. W blisko 500 stronicowym Przewodniku literackim po Krakowie i województwie małopolskim można znaleźć precyzyjne wytyczone trasy zaczynające się od Rynku Głównego, a kończące na najbardziej odległych zakątkach regionu. Przewodnik dotyczy głównie pozycji opublikowanych w XX i XXI wieku [Zamorska-Przyłuska  2010].  Ciekawą  publikacją  odnoszącą  się  do wcześniejszych  okresów literackich,  ale  zdecydowanie  mniejszą  objętościowo  jest  broszura  wydana  przez  Koło Naukowe  Studentów  Wiedzy  o  Kulturze  Wydziału  Polonistyki  UJ,  która  opisuje  takie literackie  miejsca  jak:  Dworzec  Kolejowy,  Bronowice,  Jamę  Michalika,  Piwnicę  pod Baranami,  czy  pomnik  Adama  Mickiewicza  znajdujący  się  na  krakowskim  Rynku [http://www.krakow.pl/pliki/4437]. W  Literackim atlasie Polski wydanym przez „Bezdroża”, znajduje  się  16  rozdziałów  poświęconych  poszczególnym  województwom  –  w  tym Małopolsce.  Nie  jest  to  publikacja  tak  obszerna  jak  przewodnik  Zamorskiej-Przyłuskiej. Ma za  to  dodatkowy  walor  edukacyjny  –  przygotowana  została,  w ramach  programu organizowanego  wspólnie  przez  Instytut  Książki  i  Centrum  Edukacji  Obywatelskiej,  przez tysiące  uczniów  z  całej  Polski,  którzy  tropili  literackie  ślady  w swojej  okolicy [http://www.instytutksiazki.pl/dkk-wydarzenia,aktualnosci,21047,w-podroz-z-literackimatlasem-polski.html].  Ciekawą,  bardziej  sprofilowaną,  ofertę  przedstawiają  papierowe przewodniki  przygotowane  przez  Fundację  Przestrzeń  Kobiet  –  Krakowski  Szlak  Kobiet. Przewodniczka  po  Krakowie  Emancypantek,  który  obecnie  liczy  już  pięć  tomów.  Pośród opisywanych postaci znajdują się także poetyki, prozaiczki, tłumaczki i krytyczki literackie [http://www.krakowskiszlakkobiet.pl/].  Warto  przywołać  tutaj  także  już  wcześniej wspominaną  książkę  Pawła  Dunin-Wąsowicza  Fantastyczny  Kraków,  która  nie  jest przewodnikiem,  ale  ma  duży  potencjał,  by  na  jego  podstawie  stworzyć  trasę  tematyczną. Autor przy opracowaniu publikacji oparł się na blisko 100 publikacjach z zakresu fantastyki, których  akcja  toczy  się  w  stolicy  Małopolski  [Dunin-Wąsowicz  2013].  W  ramach  projektu Reading  Małopolska,  Krakowskie  Biuro  Festiwalowe  wraz  z  Fundacją  Korporacja  Ha!art wydało  publikację  dotyczącą  najważniejszych  faktów  odnoszących  się  do  literatury w Małopolsce.  Nie  ma  ona  jednak  formy  przewodnika,  ale  pudełka  w  którym  znajdują  się pocztówki ilustrowane przez Katarzynę Janotę z tekstami autorstwa Jacka Olczyka. Zawierają one  zarówno  informacje  dotyczące  najważniejszych  postaci  (Mrożek,  Szymborska,  Lem), miejsc (Gołębnik, Dom Literatów, Kossakówka) i trendów (cyganeria, awangarda, futuryzm). Co  prawda,  ciężko  jest  korzystać  z  nich  przy  zwiedzaniu  regionu,  ale  stanowią  ciekawą pozycję,  wydaną  w  niezwykle  atrakcyjnej  formie  [Janota,  Olczyk  2012].  Na  rynku wydawniczym  dostępne  są  również  inne  publikacje,  najczęściej  wydane  w  formie broszurowej,  dotyczące  mniejszych  miejscowości  lub  poszczególnych  pisarzy  np.  Literacki przewodnik po Zakopanem Konstantego Steckiego (1980).

Oferta  pamiątkarska  związana  z  turystyką  literacką  nie  jest  zbyt  bogata.  Są  to  raczej gadżety  tworzone  w  ramach  większych  wydarzeń  –  jak  materiały  promocyjne  portalu Reading  Małopolska.  Z  okazji  przyznania  Krakowowi  tytułu  Miasta  Literatury  UNESCO powstały torby i pocztówki projektu Jana Bajtlika z napisem „Mieszkam w Krakowie mieście literatury  UNESCO”.  Ciekawą  inicjatywą  była  także  współpraca  organizatorów  Festiwalu Conrada  z łódzką  firmą  „Pan  tu  nie  stał”  –  powstały  koszulki  z  podobizną  patrona wydarzenia.  Inspiracją  do  poszerzenia  oferty  pamiątek  i  gadżetów  związanych  z literaturą może stać się poznański „Sklep z cytatami”, w którym można kupić torby, kubki, koszulki, plakaty  z sentencjami  zaczerpniętymi  z  książek  Słowackiego,  Dostojewskiego,  Sontag  czy Gombrowicza  [http://sklepzcytatami.pl/].  Kraków  może  się  za  to  poszczycić  dużą  ilością księgarni,  znajdujących  się  nie  tylko  w  okolicach  Rynku  Głównego.  Chociaż  w ostatnim czasie część z nich została zamknięta (Hetmańska, Empik) to wciąż znaleźć można jeszcze miejsca, w których panuje przyjazna atmosfera, a fachowa obsługa zawsze służy radą. Część z nich połączona jest z kawiarniami, także można spędzić na lekturze dłuższą chwilę i wybrać to, co naprawdę nas interesuje. Są to zarówno księgarnie oferujące literaturę polską (jak Bona, Matras,  Lokator,  pod  Globusem),  jak  i  te,  w  których  asortymencie  znajdziemy  tylko zagraniczne  pozycje  (Massolit,  Elite  –  księgarnia  hiszpańska),  więc  zarówno  rodzimi, jak i zagraniczni turyści literaccy mogą znaleźć coś odpowiedniego.

5. Wydarzenia

Abstrahując  od  rygorystycznych  kategoryzacji  w  ramach  turystyki  kulturowej  można dostrzec,  że  jej  gałęzie  wzajemnie  się  przenikają.  Uczestnicy  wydarzeń  związanych z literaturą często obok partycypowania w festiwalach zwiedzają muzea tematyczne i miejsca opisane  w książkach, zaopatrują się w specjalistyczne wydawnictwa, korzystają z ofert biur podróży  oraz  usług  przewodnickich  przygotowanych  z  myślą  o  bibliofilach.  W  Małopolsce odbywa  się  kilka  z  największych  krajowych  wydarzeń  związanych  z  literaturą,  które każdorazowo przyciągają tysiące osób.

Jednym z najważniejszych wydarzeń literackich w Polsce, jest odbywający się od 2009 roku Festiwal Conrada, organizowany przez Fundację Tygodnika Powszechnego, Krakowskie Biuro Festiwalowe i Gminę Miejską Kraków. Podczas festiwalowego tygodnia organizowane są  spotkania  ze  znanymi  pisarzami  i  ludźmi  kultury,  warsztaty,  pokazy  filmowe,  spektakle teatralne.  Do  tej  pory  gośćmi  festiwalu  byli  m.in.:  Orkan  Pamuk,  Herta  Muller,  Amos  Oz, Dubravka Ugresić, Zygmunt Bauman, Andrzej Stasiuk, Ryszard Krynicki, Dorota Masłowska czy  Olga  Tokarczuk.  W  założeniu  organizatorów  festiwal  ma  być  wydarzeniem  o skali międzynarodowej,  prezentującym  światowe  trendy  i  takiż  twórców.  Patronuje  mu  osoba Josepha  Conrada  –  Polaka,  który  zdecydował  się  tworzyć  w  języku  angielskim  i  mimo międzynarodowej  sławy  nigdy  nie  odciął  się  do  swoich  korzeni [http://www.conradfestival.pl/].

Rokrocznie  Festiwal  Conrada  połączony  jest  z  organizowanymi  w  tym  samym  czasie Targami Książki, które w 2013 roku odbyły się już po raz 17. W trakcie tych kilku dni cały Kraków żyje literaturą, a do stolicy Małopolski zjeżdżają tysiące czytelników. W ramach tego wielkiego  literackiego  święta  w  ubiegłym  roku  prezentowało  się  570  wystawców (wydawców, hurtowni, księgarni, instytucji kultury, dystrybutorów mediów elektronicznych, a nawet  producentów  papieru),  600  autorów,  relacje  zdawało  300  dziennikarzy,  a  we wszystkich  wydarzeniach  uczestniczyło  40  tys.  osób.  Można  podejrzewać,  że w przyszłym roku  w  związku  ze  zmianą  miejsca,  w  którym  odbywają  się  Targi  na  bardziej  pojemne i komfortowe  (będzie  to  Międzynarodowe  Centrum  Targowo-Kongresowe  EXPO  Kraków) statystyki znacząco wzrosną. Największa impreza branży wydawniczej w Polsce w przyszłym roku  poszerzy  swoją  formułę  –  od  2014  roku  odbywać  się  będzie  pod  nazwą Międzynarodowe Targi Książki w Krakowie, oferta zostanie wzbogacona o strefę poświęconą Miastom  Literatury  UNESCO,  do  których  od  2013  roku  należy  Kraków [http://targi.krakow.pl/].

Kolejnym  wydarzeniem,  które  gromadzi  tłumy  miłośników  literatury,  jest  Festiwal Miłosza,  odbywający  się  co  dwa  lata,  w  okolicach  maja.  Pomysł  organizowania  tego  typu wydarzenia,  będącego  wielkim  świętem  poezji,  narodził  się  w  1997  roku,  kiedy to z inicjatywy  Czesława  Miłosza  i  Wisławy  Szymborskiej  zorganizowano  Krakowskie Spotkania  Poetów  Wschodu  i  Zachodu  (swego  czasu  Kraków  był  jedynym  miastem, w którym w jednym czasie mieszkało dwóch laureatów Nagrody Nobla). Goście Spotkań do tego  stopnia  zauroczeni  byli  Krakowem  i  jego  atmosferą,  że  wydarzenie  zorganizowano jeszcze raz w 2000 roku. Pięć lat po śmierci Miłosza Instytut Książki powrócił do pomysłu i w  2009  roku  zorganizował  Festiwal,  którego  patronem  został  autor  Pieska  przydrożnego. Do tej  pory  odbyły  się  trzy  edycje  festiwalu  –  każda  z  nich  poświęcona  była  innej  pozycji z twórczości poety:  Zniewolonemu umysłowi (2009),  Rodzinnej Europie (2011) i  Ziemi Urlo (2013). Każdorazowo wydarzenie jest okazją do spotkań gości z różnych kręgów kulturowych – pisarzy, poetów, tłumaczy, krytyków literackich i miłośników twórczości Czesława Miłosza [http://www.miloszfestival.pl/].

Oprócz  dużych  wydarzeń,  odbywających  się  kilka  razy  w  roku,  Kraków  jest  także miejscem, w którym kwitnie życie literackie. Organizowane są spotkania autorskie, warsztaty, premiery książek. Prężnie  działają kawiarnie o profilu literackim  –  Lokator, Prowincja, Café Szafe, Piękny Pies, Gołębia 3, Massolit. W bibliotekach w całym regionie organizowane są wydarzenia tematyczne, a Dyskusyjne Kluby Książki, działające w niemal każdym mieście, gromadzą  sporą  ilość  fascynatów  literatury.  Część  literackich  wydarzeń  posiada  angielską transkrypcję  lub  odbywa  się  wyłącznie  w  języku  angielskim  (jak  „Talking  Dog”  – obcojęzyczny odpowiednik „Gadającego Psa”, czyli spotkań dotyczących różnych przejawów sztuki, w klubie Piękny Pies), co umożliwia udział w nich także zagranicznym turystom.

Ilość i różnorodność spotkań literackich w Krakowie zaspokoi nawet najwybredniejsze gusta  –  są  to  zarówno  wydarzenia  awangardowe,  prezentujące  najnowsze  trendy,  jak i bardziej  klasyczne.  Osoby  przybywające  do  Małopolski  mogą  stać  się  zarówno  turystami eventowymi,  biorąc  udział  w  festiwalach  literackich,  jak  i  uzupełnić  zwiedzanie  muzeów i miejsc związanych z literaturą o udział w mniejszych imprezach, których w Krakowie nie brakuje.  Warto  również  podkreślić,  że  są  to  zarówno  wydarzenia  organizowane  przez instytucje  publiczne  (głównie  Krakowskie  Biuro  Festiwalowe,  które  w  swych  strukturach posiada  dział  literacki),  jak  i  oddolne,  przygotowywane  przez  grupy  fascynatów,  często amatorów, którzy chcą podzielić się z innymi swoja pasją.

6. Imprezy

W  ofercie  dotyczącej  turystyki  literackiej  w  Małopolsce  do  tej  pory  brak  imprez, rozumianych  jako  pakiety  usług,  w  których  cena  poszczególnych  elementów  nie  jest wyodrębniona  [Kaczmarek,  Stasiak,  Włodarczyk  2010,  s.  130].  Co  prawda,  ten  region  jest destynacją turystyczną, do której przyjeżdżają zorganizowane  grupy (np. szkolne podążając śladami  lektur,  bądź  Młodej  Polski),  ale  wyjazdy  tego  typu  przygotowywane  są na indywidualne zamówienie, bądź bezpośrednio przez nauczycieli lub osoby zainteresowane danymi zagadnieniami. Do tej pory nie powstało biuro podróży lub firma oferująca imprezy turystyczne, zajmująca się tylko tematyką literacką.

Promocja

Wydarzeniem bez precedensu było przyznanie Krakowowi, w październiku 2013 roku, tytułu  Miasta  Literatury  UNESCO.  Było  to  drugie  nieanglojęzyczne  i  pierwsze  w  Europie kontynentalnej  miasto.  Do  sieci  przynależą  również  Reykjavik  (Islandia),  Edynburg (Szkocja),  Melbourne  (Australia),  Norwich  (Anglia),  Dublin  (Irlandia)  i  Iowa  City  (USA).

W ocenie wniosków aplikacyjnych bierze się pod uwagę m.in. ilość, jakość i różnorodność: wydawnictw,  bibliotek,  księgarń,  literackich  programów  edukacyjnych,  wydarzeń  itp. [http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/creativity/creative-cities-network/literature/].

Ważną  kwestią  związaną  z  przynależnością  do  sieci  jest  oczywiście  międzynarodowa promocja, prowadzona pod patronatem UNESCO, co dodaje jej prestiżu. Kraków może liczyć nie tylko na napływ nowych turystów, ale także na możliwość reklamowania swoich działań w  trakcie  międzynarodowych  wydarzeń,  w  miastach  przynależących  do  sieci,  jak  również tych, które dopiero starają się do niej dołączyć (jak np. New Delhi). Jest to szansa także na promocję  polskiej  literatury  za  granicą.  W ramach  Projektu  ORT,  wiersze  poetów  z  Polski i Islandii  zostały  przetłumaczone  i umieszczone  w przestrzeni  publicznej  (na  bilbordach, w tramwajach,  chodnikach),  co  stało  się  okazją  do kontaktu  z  poezją  (często  dość „egzotyczną”)  nawet  dla  osób,  które  na  co  dzień  nie  były  nią  zainteresowane [http://www.ort-project.eu/].

Narzędziem  pozwalającym  wypromować  literackie  walory  Krakowa  jest  także  film w reżyserii Magdaleny Piekorz, w którym główną rolę gra poeta Adam Zagajewski. „Widok Krakowa”  powstał  jako  pierwszy  film  z  serii  City(W)rites.  Po  literackich  stolicach  Europy będą  w  nich  oprowadzać  pisarze  związani  z  poszczególnymi  miastami.  Do  tej  pory  film pokazywany  był  m.in.  w  Madrycie  oraz  na  antenie  TVP  Kultura  i  Polvision [http://miastoliteratury.pl/]. Całość dostępna jest na kanale You Tube.

Promocji i zebraniu informacji dotyczących literatury w Małopolsce i Krakowie służą także portale  –  Reading Małopolska i Kraków Miasto Literatury. W pierwszym z nich oprócz wspomnianych wcześniej szlaków znajdują się także artykuły, informacje na temat twórców związanych  z  regionem,  konferencji,  wydarzeń,  a  także  materiały  dodatkowe [http://readingmalopolska.pl/].  Strona  Kraków  Miasto  Literatury  zawiera  wiadomości dotyczące historii literatury w mieście, przemysłów kreatywnych, tutejszych twórców, życia literackiego,  edukacji,  literatury  w  przestrzeni  publicznej,  a  także  akcji  tematycznych  (jak Drugie  Życie  Książki,  Wirtualna  Biblioteka  Krakowa,  Writers  in  Motion  czy NANOWRIMO). Znaleźć można również informacje na temat innych ośrodków należących do sieci Miast Literatury UNESCO (podobne informacje znajdują się w witrynach instytucji partnerskich) [http://miastoliteratury.pl/].

Zakończenie

Turystyka literacka w Małopolsce to zjawisko, które powinno z roku na rok zyskiwać na znaczeniu.  Literackie  walory  tego  regionu  są  niepodważalne.  Są  to  zarówno  elementy dziedzictwa  materialnego:  muzea  biograficzne  i  miejsca  związane  z  życiem  pisarzy,  jak i niematerialnego:  przestrzenie  i  wydarzenia,  które  można  odnaleźć  w  ich  twórczości. Małopolska  i  Kraków  już  od  wielu  lat  stanowią  ważną  destynację  zarówno  dla  turystów krajowych, jak i zagranicznych. Dzięki temu turystyka literacka może stanowić uzupełnienie bieżącej  oferty,  a  poszerzenie  obszaru  zwiedzania  na  cały  region  może  zwiększyć  profity wynikające z turystyki  również poza stolicą Małopolski. By w pełni wykorzystać potencjał związany  z  turystyką  literacką  niezbędne  jest  wytyczenie  szlaku  kulturowego,  odpowiednie oznakowanie,  wydrukowanie  informatorów,  w  których  znajdą  się  informacje  o  dojeździe do obiektów,  godzinach  otwarcia,  a  także  atrakcjach  znajdujących  się  w  pobliżu, a niezwiązanych  bezpośrednio  z  tym  rodzajem  turystyki.  Do  zagospodarowania  jest  także spory  obszar  związany  z  tematycznymi  usługami  przewodnickimi,  gastronomicznymi i hotelarskimi, a także pakietami usług –  jak zorganizowane wycieczki oferowane przez biura podróży  czy  city  tours.  Chociaż  Kraków  przez  cały  rok  oferuje  wiele  atrakcji  dla  fanów książek,  to  kumulacja  wydarzeń  tego  typu  następuje  w  październiku  (dzięki  Festiwalowi Conrada  i  Targom  Książki)  –  wtedy  to  do  miasta  zjeżdżają  tłumy  bibliofilów.  Warto zatrzymać ich na dłużej i zmobilizować do odwiedzenia bardziej odległych zakątków regionu. Międzynarodowa  promocja  Krakowa  i  Małopolski,  jako  najbardziej  literackiego  zakątka Europy z pewnością przyczyni się do wzrostu zainteresowania także ofertą innego  rodzaju. Region  z  pewnością  może  stać  się  doskonałą  destynacją  związaną  z  turystyką  literacką, zarówno w skali kraju, ale także poza jego granicami.

Warto  jednak  skupić  uwagę  nie  tylko  na  materialnych  profitach  wynikających z rozwoju turystyki literackiej. Jest ona, jako część turystyki kulturowej, ważnym składnikiem lokalnego  dziedzictwa,  które  kultywowane  i  przekazywane  kolejnym  pokoleniom,  a  także przyjezdnym, przyczynia się do podsycania lokalnej tożsamości. Często muzea biograficzne w mniejszych ośrodkach są jedynymi centrami kultury w okolicy i tym samym przyczyniają się  do budowania  wrażliwości  mieszkańców,  ich  dumy  z  miejsca  ich  zamieszkania  oraz budują  w nich  poczucie  lokalnego  patriotyzmu.  Są  także  miejscami  zachęcającymi  do częstszych kontaktów z książką (co niezwykle w kraju, w którym poziom czytelnictwa jest tak  niski),  przekazującymi  informację  o  tym,  że  opisywać  można  także  miejsca  najbliższe, codzienne,  pozornie  mało  atrakcyjne.  Planowany  rozwój  produktów  turystyki  literackiej w regionie  powinien  zatem  uwzględniać  nie  tylko  potrzeby  przyjezdnych,  ale  także mieszkańców  i  stać  się  tym  samym  źródłem  zarówno  materialnych,  jak  i  niematerialnych zysków.

 

 

Bibliografia:

 

Bikont  A.,  Szczęsna  J.,  1997,  Pamiątkowe  rupiecie.  Przyjaciele  i  sny  Wisławy  Szymborskiej,

Prószyński i Ska, Warszawa

Borkowski  K.,  2013,  Ruch  turystyczny  w  Krakowie  w  2013  roku,  Małopolska  Organizacja

Turystyczna, Kraków

Borucki M., 2009, Polskie gniazda literackie, Sport i Turystyka – Muza, Warszawa

Deptuła B., 2013, Literatura od kuchni, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa

Dunin-Wąsowicz  P.,  2007,  Mole  barowe,  „Polityka”,

http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/220398,1,mole-barowe.read

Dunin-Wąsowicz P., 2013, Fantastyczny Kraków, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa

Janota K., Olczyk J., 2012,  Reading Małopolska,  Krakowskie Biuro Festiwalowe i Korporacja Ha!art,

Kraków

Kaczmarek  J.,  Stasiak  A.,  Włodarczyk  B.,  2010,  Produkt  turystyczny.  Pomysł  –  organizacja  –

zarządzanie, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa

Kordaczuk  J.,  Ujazdowska  L.,  2005,  Polskie  muzea  literackie:  przewodnik,  Muzeum  Literatury

im. Adama Mickiewicza

Kowalczyk A., 2010, Turystyka zrównoważona  –  aspekty kulturowe,  [w:] Młynarczyk Z., Potocka I.,

Zajadacz A., Turystyka zrównoważona, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań

Mikos  v.  Rohrscheidt  A.,  2008b,  Kulturowe  szlaki  turystyczne  –  próba  klasyfikacji  oraz  postulaty

w zakresie ich tworzenia i funkcjonowania, „Turystyka Kulturowa”, nr II, s. 17-32

Mikos  v.  Rohrscheidt  A.,  2008b,  Turystyka  kulturowa.  Fenomen,  potencjał,  perspektywy,  GWSHM

Milenium, Gniezno

Niemczyńska  M.I.,  2014,  Kraków,  Krupnicza  22.  Dom  czterdziestu  wieszczy,  „Gazeta  Wyborcza”,

http://krakow.gazeta.pl/krakow/1,44425,15253844.html?as=2

Świetlicki M., 2011, Powieści, Wydawnictwo EMG, Kraków

Ustawa o usługach turystycznych z dnia 29 sierpnia 1997, Dz.U. 1997 Nr 133 poz. 884

Wawrzyniak  M.,  2010,  Czytanie  miasta  –  idea  produktu  turystyki  literackiej  na przykładzie  Łodzi,

„Turystyka kulturowa”, nr III, s. 16-29

Worcell H., 2005, Zaklęte rewiry, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław

Zamorska-Przyłuska  E.,  2010,  Przewodnik  literacki  po  Krakowie  i  województwie  małopolskim,

Wydawnictwo W.A.B., Kraków

Zmyślony  P.,  2001,  Literatura  jako  podstawa  tworzenia  produktu  turystycznego,  „Problemy

Turystyki”, tom 24, nr I/II, 21-30

Strony internetowe:

Festiwal Miłosza http://www.miloszfestival.pl/ [04.03.2014]

Festiwal Conrada http://www.conradfestival.pl/ [04.03.2014]

Fundacja Przestrzeń Kobiet http://www.przestrzenkobiet.pl/ [12.03.2014]

Historia  literatury  w  Krakowie  http://miastoliteratury.pl/miasto-literatury/historia-literatury-wkrakowie/ [10.03.2014]

Krakowski Szlak Kobiet http://www.krakowskiszlakkobiet.pl/ [12.03.2014]

Kraków Miasto Literatury http://miastoliteratury.pl/ [10.03.2014]

Literacki  Atlas  Polski  http://www.instytutksiazki.pl/dkk-wydarzenia,aktualnosci,21047,w-podroz-zliterackim-atlasem-polski.html [14.03.2014]

Małopolski  Szlak  Literacki  http://katowice.naszemiasto.pl/artykul/208909,utworz-z-nami-malopolskiszlak-literacki,id,t.html [30.03.2014]

Miasta Kreatywne UNESCO – Literatura

http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/creativity/creative-cities-network/literature/

[14.03.2014]

Muzeum Emila Zegadłowicza http://www.muzeumezegadlowicza.pl/ [26.02.2014]

Muzeum Jana Kasprowicza http://www.harenda.com.pl/ [18.03.2014]

Muzeum  Księdza  Józefa  Tischnera  w  Starym  Sączu  http://muzea.stary.sacz.pl/ekspozycja-muzealna

[17.03.2014]

Muzeum Narodowe w Krakowie http://www.muzeum.krakow.pl/ [03.03.2014]

Muzeum Narodowe w Krakowie –  Kamienica Szołajskich  http://www.muzeum.krakow.pl/KamienicaSzolayskich.68.0.html [03.03.2014]

Muzeum Narodowe w Krakowie – oddział im. Emeryka Hutten-Czapskiego

http://www.muzeum.krakow.pl/Muzeum-im-Emeryka-Hutten-Czapskiego.85.0.html [03.03.2014]

Muzeum Sztuki Współczesnej (MOCAK) w Krakowie http://www.mocak.pl/ [03.03.2014]

Podróże z „Panem Tadeuszem” http://podrozezpanemtadeuszem.pl/ [06.03.2014]

Projekt ORT http://www.ort-project.eu/ [14.03.2014]

Przewodnik Anna Kapera http://www.akapera.pl/ [11.03.2014]

Reading Małopolska http://www.readingmalopolska.pl/ [12.03.2014]

Regionalne  Muzeum  Młodej  Polski  „Rydlówka”  http://www.krakow.pttk.pl/index.php?id=rydlowka

[03.03.2014]

Sklep z cytatami http://sklepzcytatami.pl/ [17.03.2014]

Szlak Jana Kasprowicza http://szlakkasprowicza.fm.interia.pl/ [12.03.2014]

Szlak  Josepha  Conrada  http://www.conradianum.polonistyka.uj.edu.pl/index016.html#proj3

[12.03.2014]

Szlak Władysława Orkana http://beskid-makowski.pl/muwit/pliki/pl_mp_go_a0770.html [12.03.2014]

Szlak „krakowskiego realizmu knajpianego” http://readingmalopolska.pl/pl/trails,41.html

[04.03.2014]

Szlak ks. Józefa Tischnera http://muzea.stary.sacz.pl/starosadeckie-slady-ks-tischnera [12.03.2014]

Szlakiem „Trylogii” Henryka Sienkiewicza http://rzecz-pospolita.com/trylogia/ [11.03.2014]

Śladami Eberharda Mocka http://www.wroclaw.pl/sladami-eberharda-mocka [06.03.2014]

Targi Książki w Krakowie http://www.targi.krakow.pl/ [04.03.2014]

„Tischnerówka” – Dom Pamięci ks. prof. Józefa Tischnera http://www.tischnerowka.pl/ [17.03.2014]

Ukraińskie kawiarnie inspirowane literaturą http://ukraineallaboutu.com/ [13.03.2014]

Ulotka Literacki Kraków http://www.krakow.pl/pliki/4437 [14.03.2014]

Warszawa śladami „Złego” http://zly.ownlog.com/ [11.03.2014]

Vintage Kraków Tours http://vintagekrakow.blogspot.com/ [12.03.2014]