Artykuły

Nobliści, klasycy, buntownicy

arrows

W pewnym okresie bardzo związany z Krakowem był noblista Czesław Miłosz (1911-2004), urodzony się w Szetejniach na Litwie poeta, prozaik, eseista i tłumacz. Według międzynarodowej krytyki twórczość poetycka Miłosza to jedno z najbardziej znaczących zjawisk literackiej współczesności. Doktor honoris causa wielu uniwersytetów w USA, w Polsce i na Litwie, honorowy obywatel Krakowa. Przez lata „ignorowany” w kraju przez oficjalne władze, po otrzymaniu Nagrody Nobla stał się dla Polaków autorytetem, stawianym w jednym rzędzie z Lechem Wałęsą i Janem Pawłem II. Od 1989 roku do Krakowa przyjeżdżał coraz częściej – mieszkanie przy ul. Bogusławskiego stało się, po kalifornijskim Berkeley, jego kolejnym domem. Poeta został pochowany na Skałce. W Krakowie odbywa się festiwal literacki jego imienia – w 2011 roku był on punktem kulminacyjnym obchodów Roku Czesława Miłosza ogłoszonego przez polski Sejm.

Jedna z najwybitniejszych współczesnych poetek, krytyk literacki, felietonistka, tłumaczka barokowej poezji francuskiej Wisława Szymborska (1923-2012) od 1931 roku mieszkała w Krakowie, a w 1998 roku została jego honorową obywatelką i – co wielokrotnie podkreśla – czuła się z nim bardzo związana. Publikowała m.in. w Odrze, Twórczości, Współczesności, The Literary Review. W latach 1981-1983 należała do zespołu redakcyjnego wydawanego w drugim obiegu krakowskiego miesięcznika Pismo. Była członkiem Polskiej Akademii Umiejętności oraz honorową członkinią Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury. W 1996 roku została uhonorowana Nagrodą Nobla za poezję, „która z ironiczną precyzją pozwala historycznemu i biologicznemu kontekstowi ukazać się we fragmentach ludzkiej rzeczywistości”.

 

Adam Zagajewski (ur. 1945 r.), pochodzący z Lwowa poeta, prozaik, eseista, laureat wielu prestiżowych nagród literackich. W 1968 był współtwórcą, a następnie do 1975 roku członkiem Grupy Poetyckiej Teraz, działającej przy Klubie Pod Jaszczurami. W latach siedemdziesiątych związany z niezależnym ruchem literackim, był współautorem (z Julianem Kornhauserem) programu ideowo-artystycznego formacji poetyckiej Nowa Fala. W połowie lat 70.został objęty zakazem druku za udział w opozycji demokratycznej w Polsce (był m.in. sygnatariuszem Memoriału’59 w 1975 roku, wyrażającego protest przeciw projektowanym zmianom w Konstytucji PRL). Prowadził m.in. gościnne warsztaty poetyckie w Studium Literacko-Artystycznym na UJ w Krakowie oraz kurs creative writing na uniwersytecie w Houston. Prowadzi zajęcia w Committee on Social Thought (University of Chicago). Od 1982 roku mieszkał w Paryżu, powrócił na stałe do Polski w 2002 roku. Mieszka w Krakowie. Od lat jest wymieniany wśród pisarzy-kandydatów do Literackiej Nagrody Nobla.

Choć urodzony we Lwowie, przez większość życia mieszkał w Krakowie Stanisław Lem (1921-2006), z wykształcenia lekarz i teoretyk nauki, obeznany też świetnie z teorią ewolucji, matematyką, cybernetyką, astronomią, fizyką, a także literaturoznawstwem i wieloma innymi naukami. W 1996 roku odznaczony Orderem Orła Białego. Dzieła Lema (Cyberiada, Opowieści o pilocie Pirxie, Człowiek z Marsa, Solaris, Głos Pana, Niezwyciężony czy Pamiętnik znaleziony w wannie) weszły do kanonu najsłynniejszych utworów science fiction XX wieku. Jest najczęściej tłumaczonym polskim pisarzem: jego książki zostały przełożone na 41 języków i osiągnęły łączny nakład ponad 27 milionów egzemplarzy. W roku 1982, po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego, Lem opuścił kraj i przeniósł się najpierw do Berlina Zachodniego, a w 1983 roku do Wiednia. Powrócił do kraju w roku 1988 i zamieszkał w Krakowie. Jego nazwiskiem została nazwana planetoida 3836 Lem. Został pochowany na cmentarzu Salwatorskim.

 

W Krakowie mieszkał również Sławomir Mrożek (ur. 1930), jeden z najwybitniejszych współczesnych polskich pisarzy, dramaturg, satyryk, prozaik, rysownik. Obok Stanisława Lema przez wiele lat jeden z najpoczytniejszych polskich literatów. Jego twórczość (m.in. Tango, Emigranci, Rzeźnia) została przetłumaczona na kilkanaście języków. Odznaczony m.in. Orderem Legii Honorowej (2003) i Nagrodą Fundacji Kultury Polskiej za całokształt twórczości (2004). W latach 60. wyemigrował z kraju, mieszkał w Paryżu, USA, Niemczech, Włoszech i Meksyku. W 1996 roku  powrócił do Polski, mieszkał w Krakowie. W 2008 roku ponownie opuścił Polskę i przeniósł się do Nicei.

Najbardziej popularny filozof, myśliciel i eseista katolicki w Polsce lat 90. XX wieku ks. Józef Tischner (1931-2000), choć urodził się na Podhalu i nieprzerwanie manifestował swoje związki z mentalnością i duchowością polskich górali, również związany był z Krakowem (m.in. jako profesor Papieskiej Akademii Teologicznej, współpracownik wydawnictwa Znak i Tygodnika Powszechnego). Jego książki są bestsellerami, sam zaś autor postrzegany jest jako jeden z niewielu autentycznych autorytetów moralnych i intelektualnych. Od 2001 roku miesięcznik i Wydawnictwo Znak przyznają nagrodę jego imienia. Jest patronem Wyższej Szkoły Europejskiej w Krakowie.

Warto tu również przypomnieć postać Piotra Skrzyneckiego (1930-1997), uważanego za uosobienie krakowskiej tradycji cyganerii artystycznej, założyciela, szefa i konferansjera kabaretu Piwnica Pod Baranami, honorowego obywatela Krakowa. Swoją charyzmą przyciągał do tego miejsca najwybitniejsze osobowości świata kultury. Już za życia stał się legendarną postacią polskiego życia kulturalnego i towarzyskiego. Dzięki Skrzyneckiemu Piwnica Pod Baranami stała się jednym z symboli Krakowa.

Jedną z czołowych postaci literatury światowej związanych z Krakowem jest Joseph Conrad (Teodor Józef Konrad Korzeniowski, 1857-1924), jeden z najwybitniejszych pisarzy swojego czasu, Polak tworzący w języku angielskim, nazywany (za Michałem Choromańskim) „Słowackim Wysp Tropikalnych”. W Krakowie mieszkał w latach 1867-1874, uczęszczał tu do gimnazjum Nowodworskiego. Opublikował kilkadziesiąt zbiorów opowiadań i powieści, m.in. Szaleństwo Almayera, Lord Jim, Jądro ciemności czy Smuga cienia. W Krakowie od 2009 roku odbywa się Conrad Festival: autor Jądra ciemności symbolicznie użycza swojego nazwiska wydarzeniu, które dotyka najistotniejszych dylematów współczesności odbitych w ludzkim losie – i w literaturze.

***

Na czym polega fenomen Krakowa? To miasto zawsze stanowiło swoisty tygiel narodowości, języków, religii i tradycji. Stworzyło to szczególną atmosferę sprzyjającą sztuce, twórczości i nauce. Przez wieki Kraków osiągnął status centrum akademickiego i intelektualnego Europy, kolebki języka polskiego i polskiej literatury oraz stolicy pisarzy i artystów. Z jednej strony dał światu pisarzy, uczonych, krytyków i tłumaczy, z drugiej zaś – asymilował wielu wybitnych twórców-przybyszów, którzy zachwyceni atmosferą miasta, zatrzymywali się tutaj, tworząc i inspirując kolejne pokolenia. Ze względu na swoją historię i położenie Kraków jest dzisiaj ważnym ośrodkiem oddziaływania myśli na cały obszar Europy Środkowo-Wschodniej i Wschodniej, zwłaszcza Ukrainy, Białorusi, Litwy i Rosji. To również swoisty azyl literacki, zwłaszcza dla pisarzy z krajów byłego bloku wschodniego. Ale takim schronieniem bywał i wcześniej – jako miasto powstałe na wielonarodowych tradycjach tolerancji, otwartości i wymiany myśli – choćby wtedy, gdy stał się drugim domem dla przybyłych tutaj po drugiej wojnie światowej uczonych i twórców z Wilna czy Lwowa. Tu odbywają się od lat kolegia tłumaczy, zjazdy humanistów i poetów; to miasto festiwali Miłosza, Conrada, Targów Książki, teatrów, wydawnictw, rozlicznych konferencji naukowych, spotkań autorskich, wieczorków, promocji i nagród literackich. W powszechnej świadomości Kraków jest stolicą pisarzy i artystów, a status ten potwierdził tytuł Europejskiego Miasta Kultury Roku 2000. To w ramach milenijnych obchodów w Krakowie zagościły niezwykłe Spotkania Poetów Wschodu i Zachodu, które przyciągnęły światową elitę twórców i tłumy publiczności, przywracając poezję głównemu obiegowi polskiej kultury.

 

Fot. Paweł Mazur