Artykuły

Między kawiarnią a uniwersytetem

arrows

W Krakowie środowisko literackie skupiało się w kawiarniach, gdzie bardzo często powstawały kabarety. Najbardziej znany jest założony w 1905 roku Zielony Balonik, w tzw. Jamie Michalika skupiający całą krakowską cyganerię. Pierwszym konferansjerem był Jan August Kisielewski. Występowali tu m.in. Juliusz Osterwa i Leon Schiller. Kabaret działał trzy sezony, jego historię przerwał wybuch I wojny światowej. Wyśmiewał program i manierę modernistyczną, panujące w środowisku artystycznym, kompromitował snobizmy i fetysze epoki. Najjaśniejszą gwiazdą Zielonego Balonika był Tadeusz Boy-Żeleński, pisarz, poeta-satyryk, kronikarz, eseista, tłumacz literatury francuskiej, krytyk literacki i teatralny, lekarz i działacz społeczny. Był także autorem licznych felietonów społeczno-obyczajowych oraz teatralnych (przez wiele lat pracował jako krytyk teatralny), a także książek z zakresu historii literatury. Przełożył na język polski wiele dzieł literatury francuskiej: Pieśń o Rolandzie, Wielki testament François Villona, Tristana i Izoldę w opracowaniu Bédiera, sztuki Moliera, Pierre’a de Marivaux, Racine’a, Corneille’a, Beaumarchais’go, Woltera, rozprawy Kartezjusza i Pascala oraz utwory m.in. Rabelais’go, Monteskiusza, Diderota, Balzaka czy Prousta. W uznaniu zasług na tym polu odznaczony został w 1914 roku przez Akademię Francuską (za przekład Moliera) i w 1922 roku Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej.

Za jednego z prekursorów teatru absurdu w Europie uważany jest Stanisław Ignacy Witkiewicz (znany jako Witkacy, 1885-1939) – syn Stanisława Witkiewicza, dramatopisarz, prozaik, filozof, teoretyk i krytyk sztuki, malarz. Studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Poglądy na sztukę wyraził w szkicach: Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia (1919), Szkice estetyczne (1922), Teatr. Wstęp do teorii Czystej Formy w teatrze (1923). Był autorem dramatów, w których posługując się groteską, parodią i czarnym humorem ukazywał dekadenckie tendencje i zagrożenia cywilizacyjne świata w katastroficznym świetle.

W PRL-u jednym z głównych czynników kulturotwórczych był tygodnik Przekrój. Na jego łamach czytelnicy mieli możność zapoznania się z twórczością wybitnych pisarzy i plastyków z całego świata, to tutaj wypromowano Daniela Mroza i Sławomira Mrożka, stałymi współpracownikami byli m.in. Ludwik Jerzy Kern, Jerzy Waldorff, Lucjan Kydryński i Konstanty Ildefons Gałczyński, który założył właśnie pod Wawelem pierwszy polski powojenny kabaret – w satyrycznym teatrzyku Siedem Kotów występowali m.in. Irena Kwiatkowska, Alicja Kamińska, Tadeusz Olsza, Ludwik Sempoliński, konferansjerem zaś był Jerzy Waldorff. To także tutaj powstały jego pierwsze Zielone Gęsi i Listy z Fiołkiem Gałczyńskiego. Jego poezja do dziś jest inspiracją dla wielu twórców muzyki popularnej. Jego teksty wykorzystywane były także w Kabarecie Olgi Lipińskiej. Prócz Przekroju współpracował również ze Szpilkami, Odrodzeniem i katolickim Tygodnikiem Powszechnym, pismem ukazującym się od 1945 roku. Na łamach założonego przez kardynała Adama Stefana Sapiehę pisma publikowali m.in. Karol Wojtyła, Władysław Bartoszewski, Jacek Woźniakowski, Stefan Wilkanowicz, Leszek Kołakowski, Stanisław Lem czy Zbigniew Herbert. Przez lata publikował w nim swoje wiersze Czesław Miłosz. W latach 80. tygodnik stał się nieformalnym organem polskiej opozycji demokratycznej i był niekiedy uważany za jedyne legalne pismo opozycyjne w PRL, głos środowiska tzw. inteligencji katolickiej. W 1987 roku na łamach Tygodnika Powszechnego ukazał się głośny esej Biedni Polacy patrzą na getto prof. Jana Błońskiego, jednego z czołowych przedstawicieli (obok Ludwika Flaszena, Andrzeja Kijowskiego i Konstantego Puzyny) Krakowskiej Szkoły Krytyki – słynnego seminarium literackiego prowadzonego przez historyka, krytyka literatury polskiej i eseistę prof. Kazimierza Wykę (współcześnie nagroda im. K. Wyki jest prestiżowym wyróżnieniem przyznawanego wybitnym krytykom literackim, eseistom i historykom literatury) na Wydziale Polonistyki UJ w latach 50. To właśnie w najstarszej polskiej szkole wyższej z inicjatywy Gabrieli Matuszek, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego, prezes Stowarzyszenia Pisarzy Polskich powstało w 1994 roku Studium Literacko-Artystyczne, pierwsza w Polsce szkoła kreatywnego pisania (potocznie zwane „szkołą pisarzy”). Tu wykładali m.in.: Ewa Lipska, Czesław Miłosz, Stanisław Lem, Maciej Słomczyński, Dorota Terakowska i Wisława Szymborska, a dziś także m.in.: Olga Tokarczuk czy Adam Zagajewski. W latach 90. absolwenci wydawali pismo literacko-artystyczne Studium. SLA jest członkiem European Network of Creative Writing Programmes. Na UJ działa aktywnie Centrum Studiów Humanistycznych (Centre for Advanced Studies in the Humanities), którym kieruje jeden z najwybitniejszych humanistów – prof. Michał Paweł Markowski, krytyk literacki, redaktor amerykańskiego czasopisma The Slavic Review, dyrektor artystyczny Conrad Festival. Od 2010 roku prowadzi też Katedrę Języka Polskiego i Literatury na University of Illinois w Chicago.

Rys. Katarzyna Janota