Artykuły

Kuźnia literatów

arrows

Niepowtarzalny klimat Krakowa, miasta porównywanego przez Tadeusza Boya-Żeleńskiego do lewobrzeżnego Paryża, zawsze sprzyjał artystom, którzy znajdowali tu inspirację dla swoich dzieł. Przypomnijmy niektóre postacie i środowiska, które tworzyły artystyczną atmosferę miasta.

To tutaj Gall Anonim rozpoczął w 1112 roku pracę nad pierwszą polską kroniką (Chronica Polonorum). Również u stóp Wawelu powstały pierwsze karty Kroniki Polski autorstwa Wincentego Kadłubka, pierwszego polskiego literata, historiografa i magistra. Kraków był  również miastem polskiego historyka, dyplomaty i duchownego, do XVIII wieku uważanego za najważniejszego polskiego pisarza historycznego, kanonika krakowskiego – Jana Długosza (1415-1480). Twórca jednego z najwybitniejszych dzieł średniowiecznej historiografii europejskiej Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, studiował sztuki wyzwolone na Akademii Krakowskiej, był także wychowawcą synów Kazimierza Jagiellończyka.

Cenioną w czasach średniowiecza i renesansu Akademię Krakowską, późniejszy Uniwersytet Jagielloński, ukończyło wielu wybitnych twórców. Spośród wielu znakomitości warto przypomnieć m.in. Jana Kochanowskiego, Andrzeja Frycza Modrzewskiego czy Mikołaja Reja.

Bardzo żywotnym okresem dla literackiego Krakowa był koniec XIX wieku, kiedy niemalże całe życie literackie i artystyczne Polski skupiało się w Galicji (zabór austriacki). Wtedy Kraków – jako centrum modernizmu i nieoficjalna stolica Młodej Polski – stał się ośrodkiem jednoczącym malarzy, rzeźbiarzy, muzyków, ludzi pióra i teatru wszystkich trzech zaborów. Miasto mogło się poszczycić uniwersytetem, instytucjami naukowymi, muzeami (Książąt Czartoryskich i Narodowe), Szkołą Sztuk Pięknych (od 1900 roku: Akademia Sztuk Pięknych), teatrem, licznymi tytułami prasowymi, a od 1905 roku najsłynniejszym młodopolskim kabaretem Zielony Balonik. Obok nich z krakowskim środowiskiem literackim i artystycznym wiążą się nazwiska takich wybitnych twórców epoki, jak Stanisław Przybyszewski, Lucjan Rydel, Jacek Malczewski czy Olga Boznańska. W 1893 roku otwarto tu nowy gmach teatru miejskiego. Jego dyrektor – Tadeusz Pawlikowski – wprowadził do repertuaru utwory dramatopisarzy zagranicznych (Ibsena, Maeterlincka i Hauptmanna). Dzięki Pawlikowskiemu na scenie pojawiły się również dramaty Lucjana Rydla, Jana Augusta Kisielewskiego, Stanisława Przybyszewskiego, Jana Kasprowicza, Tadeusza Micińskiego i Gabrieli Zapolskiej.

Za najwybitniejszą osobowość twórczą Młodej Polski uznawany jest Stanisław Wyspiański. Był nie tylko dramatopisarzem i poetą, ale także malarzem, teoretykiem teatru, witrażystą i twórcą sztuki użytkowej. Współpracował także z krakowskim teatrem, w którym wystawiał swoje dramaty. Kolejne premiery stawały się wydarzeniami artystycznymi: począwszy od Warszawianki (1898), poprzez Wesele (1901), Bolesława Śmiałego (1903), po Wyzwolenie (1903). W swoich koncepcjach inscenizacyjnych był jednocześnie reformatorem teatru i dramatu polskiego. Wyspiański w szczególny sposób związany był z Krakowem – trudno znaleźć ulicę, zakątek, plac, kościół, zabytkową budowlę, które nie łączyłyby się z jego życiem i twórczością!

Środowiska artystyczne zawsze silnie koncentrowały się wokół znaczących pism literackich. Jednym z nich w okresie Młodej Polski było Życie – jedno z najbardziej znaczących pism literacko-artystyczno-społecznych epoki, założone w 1897 roku przez Ludwika Szczepańskiego, ukazujące się w Krakowie i Lwowie. W 1898 roku pieczę nad Życiem przejął Stanisław Przybyszewski, a tygodnik stał się czasopismem propagującym bezwzględne wywyższanie sztuki. Na jego łamach m.in. Stanisław Wyspiański zamieszczał manifesty propagujące modernistyczne hasło „sztuki dla sztuki”. Publikowane w nim były teksty literatów zarówno młodszego pokolenia (m.in. Przybyszewski, Tetmajer, Zapolska, Kasprowicz), jak i starszych (m.in. Konopnicka, Dygasiński, Asnyk). Ukazywały się w nim również przekłady z nowej literatury zagranicznej, m.in. francuskiej, czeskiej i skandynawskiej. Przeciwwagę dla Życia stanowiły społeczne hasła miesięcznika Krytyka –  czasopismo redagowane przez Wilhelma Feldmana głosiło postulaty sztuki ściśle związanej z życiem społecznym.

W 1921 roku w Krakowie poeta, krytyk literacki, teoretyk poezji, eseista Tadeusz Peiper założył czasopismo Zwrotnica, które skupiało poetów Awangardy Krakowskiej: Juliana Przybosia, Jana Brzękowskiego, Jalu Kurka). Awangardziści w pierwszych numerach Zwrotnicy pisali razem z członkami wyznawców futuryzmu: Tytusem Czyżewskim, Brunonem Jasieńskim, Stanisławem Młodożeńcem i Anatolem Sternem. W Krakowie powstały kluby futurystyczne: Pod Katarynką i Gałka Muszkatołowa. W 1921 roku w Warszawie i Krakowie wydano redagowane przez Sterna i Wata pismo Nuż w bżuhu. Jednodńuwka futurystów.